Ballad Đông Nam Á: tình ca Indonesia, Malaysia, Philippines

Ballad Đông Nam Á là những dòng tình ca của các nước láng giềng gần Việt Nam nhưng ít được người Việt nghe: Philippines với kundiman cổ và OPM (Original Pilipino Music) hiện đại, Indonesia với pop tình ca và các ban nhạc như Sheila on 7, Dewa 19, Malaysia với P. Ramlee và dòng "slow rock" thập niên 1980–1990 như Isabella của nhóm Search. Điểm chung lớn nhất là văn hoá hát chung: karaoke, "videoke", ban nhạc sống — ở đây tình ca sinh ra để được hát theo, không chỉ để nghe.

Vì sao người Việt ít biết tình ca láng giềng

Người Việt nghe nhiều tình ca Pháp, Mỹ, Hoa, Hàn, Nhật, nhưng hiếm khi kể ra được một bài tình ca Indonesia hay Philippines. Lý do khá đơn giản: phim ảnh của các nước này ít được chiếu ở Việt Nam, và nhạc của họ không đi qua những kênh mà người Việt quen (phim bộ, băng nhạc Hồng Kông, kênh âm nhạc Âu – Mỹ). Trong khi đó, ở chính khu vực, những dòng nhạc này có hàng chục triệu người nghe.

Đông Nam Á cũng có những chuyển động chung: tiếng Malay và tiếng Indonesia gần nhau nên nhạc Malaysia và Indonesia đi qua lại dễ dàng; người Philippines nói tiếng Anh tốt nên các ca sĩ, nhạc công Philippines đi làm ở khách sạn, quán bar khắp châu Á, trong đó có Việt Nam.

Philippines: từ kundiman đến OPM

Kundiman và harana

Kundiman là thể loại tình ca nghệ thuật bằng tiếng Tagalog, phát triển mạnh cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20. Giai điệu thường mở đầu ở giọng thứ rồi chuyển sang giọng trưởng, lời là tình yêu tha thiết, đôi khi đau khổ. Các nhạc sĩ như Nicanor Abelardo và Francisco Santiago đưa kundiman lên sân khấu hoà nhạc.

Harana là tục hát dưới cửa sổ nhà cô gái vào buổi tối: chàng trai cùng bạn bè mang guitar đến hát tình ca để tỏ lòng. Tục này gần như biến mất ở thành phố nhưng vẫn được nhắc trong văn hoá Philippines như hình ảnh lãng mạn nhất — và là gốc của thói quen "tình ca là để hát cho một người".

OPM và những giọng ballad

Từ thập niên 1970, cụm từ OPM (Original Pilipino Music) dùng để chỉ nhạc pop sáng tác trong nước. Ballad là xương sống của OPM: dàn dây, piano, giọng hát rộng và kỹ thuật cao, chịu ảnh hưởng mạnh của ballad Mỹ.

• Jose Mari Chan: ca sĩ – nhạc sĩ với những bản tình ca nhẹ nhàng như Beautiful Girl (cuối thập niên 1980), nổi tiếng trong khu vực.
• Regine Velasquez: được gọi là "Asia's Songbird", giọng nữ cao với kỹ thuật ballad kiểu diva.
• Lea Salonga: nổi tiếng quốc tế trên sân khấu nhạc kịch London và Broadway (giải Tony 1991) và là giọng hát của công chúa Jasmine trong bài A Whole New World (phim Aladdin, 1992).
• Thế hệ gần đây có ca sĩ Moira Dela Torre và ban nhạc Ben&Ben, đưa ballad acoustic, lời tiếng Tagalog lên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến.

Ở Philippines, "videoke" (karaoke có màn hình) có mặt ở gần như mọi nhà và mọi bữa tiệc, và tình ca là phần chính của danh sách bài.

Indonesia: pop tình ca, dangdut và thời ban nhạc

Indonesia là thị trường âm nhạc lớn nhất Đông Nam Á. Tình ca ở đây đi theo nhiều dòng:

• Pop Indonesia thập niên 1970–1980 với những giọng như Chrisye, Broery Marantika: tình ca nhẹ, hoà âm phương Tây, lời tiếng Indonesia giàu chất thơ.
• Dangdut: dòng nhạc đại chúng pha nhịp trống Ấn Độ, giai điệu Malay và Ả Rập, với Rhoma Irama được gọi là "vua dangdut". Nhiều bài dangdut là tình ca bình dân về tình nghèo, phụ bạc — vai trò gần giống bolero ở Việt Nam.
• Thời ban nhạc pop (thập niên 1990–2000): Dewa 19 với Kangen (đầu thập niên 1990), Sheila on 7 với Dan… (1999), sau đó là Peterpan, Ungu. Những ban nhạc này hát ballad pop – rock tiếng Indonesia, bán đĩa mạnh cả ở Malaysia.

Một chi tiết thú vị nối Indonesia với tình ca tiếng Hoa: bài dân ca Indonesia Dayung Sampan chính là giai điệu gốc của Điềm mật mật (甜蜜蜜) mà Đặng Lệ Quân hát năm 1979. Ngược lại, bài Nhật Kokoro no tomo (1982) của Itsuwa Mayumi đặc biệt được yêu ở Indonesia.

Malaysia: P. Ramlee và slow rock

P. Ramlee

P. Ramlee (1929–1973) là diễn viên, đạo diễn, ca sĩ, nhạc sĩ — biểu tượng văn hoá Malay giữa thế kỷ 20. Ông viết và hát nhiều tình ca trong phim của mình; Getaran Jiwa ("Rung động tâm hồn") trong phim Antara Dua Darjat (1960) là bài được hát lại nhiều nhất. Tình ca của ông mang chất nhạc khiêu vũ Malay pha jazz, giọng ấm, chậm.

Slow rock Malaysia

Cuối thập niên 1980 – thập niên 1990, Malaysia có một dòng riêng gọi là "slow rock": ban nhạc rock, guitar điện, tóc dài, nhưng hát tình ca chậm — giống power ballad Mỹ cùng thời nhưng giai điệu mang chất Malay, giọng hát nhiều luyến. Isabella (1989) của nhóm Search là bài tiêu biểu nhất, một bản tình ca chậm cực kỳ phổ biến ở Malaysia và Indonesia. Nhóm Slam với Gerimis Mengundang (giữa thập niên 1990) cũng thuộc dòng này.

Siti Nurhaliza

Ra mắt năm 1996, Siti Nurhaliza trở thành giọng nữ hàng đầu Malaysia, hát cả pop tình ca lẫn nhạc truyền thống Malay. Giọng cô có kỹ thuật luyến láy đặc trưng của lối hát Malay cổ, được nhiều người coi là chuẩn mực của giọng hát Malaysia hiện đại.

Bài và giọng nên nghe

Góc nhìn từ người nghe Việt

Dấu vết dễ thấy nhất của tình ca Đông Nam Á ở Việt Nam là các ca sĩ, nhạc công Philippines từng chơi ở khách sạn, quán bar tại Hà Nội, TP.HCM và các thành phố du lịch — dù phần lớn họ hát ballad tiếng Anh hơn là nhạc Philippines. Văn hoá karaoke cũng là điểm chung: người Việt, người Philippines, người Indonesia đều coi hát tình ca chung là một phần của tiệc tùng.

Với người muốn mở rộng tai nghe, tình ca láng giềng là vùng còn rất mới. Có thể bắt đầu từ ba ngả: nghe dangdut và slow rock Malaysia để so với bolero và power ballad; nghe kundiman để thấy tình ca nghệ thuật của một nước cũng từng chịu ảnh hưởng phương Tây; và nghe các ban nhạc Indonesia thập niên 2000 để thấy một nền pop đông dân, sôi động mà người Việt hầu như chưa biết tới. Tên bài tiếng Malay, Indonesia viết bằng chữ Latin nên tra cứu khá dễ.