Cantopop là nhạc pop hát bằng tiếng Quảng Đông của Hồng Kông, đạt đỉnh trong thập niên 1980–1990 với những giọng tình ca như Trương Quốc Vinh (Leslie Cheung), Đàm Vịnh Lân (Alan Tam), Trần Bách Cường (Danny Chan), Mai Diễm Phương (Anita Mui), rồi "Tứ đại thiên vương" Trương Học Hữu, Lưu Đức Hoa, Lê Minh, Quách Phú Thành. Đặc điểm nổi bật: rất nhiều tình ca Cantopop dùng lại giai điệu Nhật Bản, và lời phải viết khớp với thanh điệu tiếng Quảng — một bài toán người đặt lời tiếng Việt cũng quen.
Từ nhạc phim truyền hình đến bảng xếp hạng
Trước thập niên 1970, nhạc pop ở Hồng Kông chủ yếu hát tiếng Anh hoặc tiếng Quan thoại; tiếng Quảng Đông, dù là tiếng mẹ đẻ của đa số dân, bị coi là "bình dân" trong âm nhạc. Bước ngoặt đến từ truyền hình: các phim bộ của đài TVB cần bài hát chủ đề bằng tiếng Quảng, và nhạc sĩ Cố Gia Huy (Joseph Koo) cùng người viết lời Hoàng Triêm (James Wong) tạo ra hàng loạt bài được cả thành phố hát theo.
Bến Thượng Hải (上海灘, 1980), bài chủ đề phim cùng tên do Diệp Lệ Nghi (Frances Yip) hát, là ví dụ nổi tiếng nhất của thời kỳ này. Cùng lúc, Hứa Quán Kiệt (Sam Hui) viết những bài pop tiếng Quảng gần gũi đời sống. Đến đầu thập niên 1980, Cantopop đã thành nhạc chính của Hồng Kông.
Thập niên 1980: thời của những giọng tình ca
Trần Bách Cường – Thiên thiên hỷ hoan nễ
Thiên thiên hỷ hoan nễ (偏偏喜歡你, "Lại cứ thích em", 1983) do chính Trần Bách Cường (Danny Chan) viết nhạc. Một bài tình ca nhẹ, buồn, kể chuyện người cứ thương mãi một người không đáp lại. Giai điệu đơn giản, đến nay vẫn là bài karaoke kinh điển.
Trương Quốc Vinh – Phong kế tục xuy, Monica
Trương Quốc Vinh (Leslie Cheung) có Phong kế tục xuy (風繼續吹, "Gió cứ thổi", 1983), bản tiếng Quảng của bài Nhật Sayonara no mukō-gawa mà Yamaguchi Momoe hát. Bài chia tay chậm, giọng ông trầm, có độ khàn ấm. Năm 1984, ông có Monica, cũng từ một bài Nhật (của Kikkawa Kōji) — nhịp nhanh, sôi động, mở ra hình ảnh thần tượng mới.
Đàm Vịnh Lân – Ái tại thâm thu
Đàm Vịnh Lân (Alan Tam) với Ái tại thâm thu (愛在深秋, "Tình yêu cuối thu", 1984): mối tình đã qua, nhớ lại giữa mùa thu. Thập niên 1980, cuộc cạnh tranh giữa người hâm mộ Trương Quốc Vinh và Đàm Vịnh Lân là chuyện nóng của làng giải trí Hồng Kông.
Một bài Nhật, hai bản tình ca Hồng Kông
Năm 1989, giai điệu bài Nhật Yūyake no uta (夕焼けの歌) của Kondō Masahiko được dùng cho hai bài Cantopop khác nhau: Thiên thiên khuyết ca (千千闋歌) của Trần Tuệ Nhàn (Priscilla Chan) và Tịch dương chi ca (夕陽之歌) của Mai Diễm Phương (Anita Mui). Cả hai đều thành công. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy Cantopop thời ấy dựa vào giai điệu Nhật đến mức nào — và lời mới có thể biến cùng một giai điệu thành hai câu chuyện.
Vì sao Cantopop dùng nhiều giai điệu Nhật
Thập niên 1980, nhạc pop Nhật đang ở đỉnh cao về sản xuất và sáng tác, trong khi thị trường Hồng Kông cần rất nhiều bài mới mỗi năm. Mua quyền giai điệu Nhật rồi đặt lời tiếng Quảng là cách nhanh và chắc ăn. Các hãng đĩa làm điều này công khai, có ghi tên người viết nhạc gốc.
Từ cuối thập niên 1980 sang 1990, số nhạc sĩ Hồng Kông viết giai điệu gốc tăng lên, nhưng thói quen "cover" vẫn tồn tại song song. Khi nghe một bài Cantopop thập niên 1980, nên tra xem giai điệu có gốc Nhật không — lần theo đó, người nghe sẽ thấy cả một mạng lưới tình ca Đông Á.
Đặt lời tiếng Quảng: bài toán thanh điệu
Tiếng Quảng Đông có sáu đến chín thanh (tuỳ cách đếm). Khi hát, cao độ của giai điệu phải "đi cùng" thanh điệu của chữ, nếu không người nghe sẽ nghe thành chữ khác. Người viết lời Cantopop vì thế phải chọn chữ sao cho thanh khớp với nốt nhạc — một kỹ năng riêng, khiến người viết lời ở Hồng Kông được coi trọng gần như nhạc sĩ.
Những tên tuổi lớn gồm Hoàng Triêm, Trịnh Quốc Giang, Phan Nguyên Lương, và từ thập niên 1990 là Lâm Tịch (Albert Leung), người viết lời cho hàng nghìn bài. Người Việt đặt lời cho nhạc ngoại cũng gặp đúng bài toán này với sáu thanh tiếng Việt, nên dễ hiểu vì sao lời Việt cho nhạc Hoa nhiều khi phải đổi hẳn nội dung so với bản gốc.
Thập niên 1990: Tứ đại thiên vương
Đầu thập niên 1990, báo chí Hồng Kông gọi bốn nam ca sĩ đang nổi nhất là "Tứ đại thiên vương": Trương Học Hữu (Jacky Cheung), Lưu Đức Hoa (Andy Lau), Lê Minh (Leon Lai), Quách Phú Thành (Aaron Kwok). Trong bốn người, Trương Học Hữu là người được giới chuyên môn đánh giá cao nhất về giọng hát tình ca.
- Trương Học Hữu – Mỗi thiên ái nễ đa nhất ta (每天愛你多一些, "Mỗi ngày yêu em thêm một chút", 1991), bản tiếng Quảng của bài Nhật Manatsu no kajitsu (Southern All Stars).
- Vương Phi (Faye Wong, khi ấy dùng nghệ danh Vương Tịnh Văn) – Dung dị thụ thương đích nữ nhân (容易受傷的女人, "Người phụ nữ dễ tổn thương", 1992), bản tiếng Quảng của bài Rouge của Nakajima Miyuki.
- Beyond, ban nhạc rock, có Hỷ hoan nễ (喜歡你, 1988) do Hoàng Gia Câu viết — tình ca rock tiếng Quảng hiếm hoi đứng ngang hàng với các bài pop.
Cuối thập niên 1990, thị trường tiếng Quan thoại lớn dần, nhiều ca sĩ Hồng Kông chuyển sang hát cả hai thứ tiếng. Cantopop vẫn tiếp tục với thế hệ sau như Trần Dịch Tấn (Eason Chan), nhưng thời hoàng kim gắn với hai thập niên 1980–1990.
Bài nên nghe
| Bài | Người hát | Năm | Nghe để thấy gì |
|---|---|---|---|
| 偏偏喜歡你 (Thiên thiên hỷ hoan nễ) | Trần Bách Cường | 1983 | Tình ca đơn phương, giai điệu gốc Hồng Kông |
| 風繼續吹 (Phong kế tục xuy) | Trương Quốc Vinh | 1983 | Giọng trầm ấm; giai điệu gốc Nhật |
| 愛在深秋 (Ái tại thâm thu) | Đàm Vịnh Lân | 1984 | Tình ca hoài niệm mùa thu |
| 喜歡你 (Hỷ hoan nễ) | Beyond | 1988 | Tình ca rock tiếng Quảng |
| 千千闋歌 và 夕陽之歌 | Trần Tuệ Nhàn; Mai Diễm Phương | 1989 | Một giai điệu Nhật, hai lời Quảng khác nhau |
| 每天愛你多一些 | Trương Học Hữu | 1991 | Giọng tình ca chuẩn mực của thập niên 1990 |
| 容易受傷的女人 | Vương Phi | 1992 | Giọng nữ trong, lạnh, khác lối diva |
Góc nhìn từ người nghe Việt
Thập niên 1980–1990, phim bộ Hồng Kông thuyết minh tiếng Việt lan khắp Việt Nam qua băng video, rồi lên truyền hình. Cùng với phim là nhạc phim và băng nhạc Cantopop. Nhiều bài được đặt lời Việt; Bến Thượng Hải là một trong những bài nhạc Hoa lời Việt quen thuộc nhất. Ở TP.HCM, cộng đồng người Hoa nói tiếng Quảng ở Chợ Lớn giữ thói quen hát Cantopop nguyên bản trong các buổi tiệc và karaoke.
Người nghe muốn đi sâu nên tìm bản gốc tiếng Quảng, đọc phiên âm và dịch nghĩa, rồi so với bản Nhật gốc (nếu có) và bản lời Việt. Ba lớp ngôn ngữ trên cùng một giai điệu là bài học rất rõ về việc lời ca làm thay đổi một bài hát đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Cantopop là gì?
Cantopop là nhạc pop hát bằng tiếng Quảng Đông, chủ yếu của Hồng Kông, nở rộ từ giữa thập niên 1970 và đạt đỉnh trong thập niên 1980–1990. Dòng nhạc gắn chặt với phim truyền hình và điện ảnh Hồng Kông.
Tứ đại thiên vương gồm những ai?
Đó là bốn nam ca sĩ Hồng Kông nổi nhất đầu thập niên 1990: Trương Học Hữu (Jacky Cheung), Lưu Đức Hoa (Andy Lau), Lê Minh (Leon Lai) và Quách Phú Thành (Aaron Kwok). Danh xưng do báo chí Hồng Kông đặt.
Vì sao nhiều bài Cantopop có giai điệu Nhật?
Thập niên 1980, thị trường Hồng Kông cần rất nhiều bài mới, trong khi nhạc pop Nhật đang ở đỉnh cao. Các hãng đĩa mua quyền giai điệu Nhật rồi đặt lời tiếng Quảng, ví dụ Phong kế tục xuy của Trương Quốc Vinh hay Mỗi thiên ái nễ đa nhất ta của Trương Học Hữu.
Bến Thượng Hải là bài của ai?
Bến Thượng Hải (上海灘, 1980) là bài chủ đề phim truyền hình cùng tên của TVB, nhạc Cố Gia Huy, lời Hoàng Triêm, Diệp Lệ Nghi hát. Bài có nhiều bản lời Việt và rất quen với khán giả Việt.
Đặt lời tiếng Quảng khó ở chỗ nào?
Tiếng Quảng nhiều thanh điệu, nên cao độ giai điệu phải khớp với thanh của chữ, nếu không người nghe sẽ nghe thành chữ khác. Người viết lời phải chọn chữ theo nốt nhạc, giống bài toán người đặt lời tiếng Việt gặp với sáu thanh.
