Nhạc trữ tình hay hát đôi nam nữ vì lời bolero vốn là chuyện tình có hai nhân vật: khi tách lời ra cho hai giọng, câu chuyện trở thành một cuộc đối thoại sống động hơn hẳn đơn ca. Thêm vào đó là gốc đối đáp của dân ca, ảnh hưởng của sân khấu cải lương, và nhu cầu của thị trường băng đĩa, truyền hình luôn thích những cặp song ca ăn ý. Song ca bolero vì thế không phải "hai người cùng hát một bài", mà là một cách kể chuyện riêng.
Lời bolero sinh ra để chia đôi
Đọc kỹ lời một bài bolero sẽ thấy rất nhiều bài có cấu trúc hai ngôi. Đoạn đầu chàng trai kể, đoạn sau cô gái đáp. Hoặc một người hỏi, một người trả lời. Hoặc hai người cùng nhớ lại một kỷ niệm, mỗi người nhớ một nửa.
Ngay cả bài viết cho đơn ca cũng thường có "anh" và "em" xưng hô qua lại, có thư gửi và thư hồi âm, có lời hẹn và lời từ chối. Chỉ cần chia lời theo nhân vật là bài hát tự nhiên thành song ca. Một bài như "Sầu tím thiệp hồng" quen thuộc với khán giả nhất ở dạng song ca, vì lời bài vốn là hai người lần lượt kể về một mối tình lỡ.
So với tình ca phòng trà, thiên về độc thoại nội tâm của một người, bolero thiên về kể chuyện giữa hai người. Đó là gốc rễ của truyền thống song ca.
Ba nguồn ảnh hưởng
Đối đáp trong dân ca
Người Việt đã quen nghe trai gái hát đối đáp từ trước khi có tân nhạc, ở hát ví, hát giao duyên, quan họ. Đó là một mảng lớn của văn hoá dân gian, được bàn kỹ ở những nơi khác. Ở đây chỉ cần ghi nhận: tai người nghe Việt vốn thích nghe hai giọng nam nữ trao lời qua lại, nên song ca bolero tìm được khán giả rất nhanh.
Sân khấu cải lương
Cải lương có những màn đào – kép ca đối đáp, mỗi người một đoạn, rồi cùng ca câu chốt. Nhiều nghệ sĩ cải lương cũng hát tân nhạc, và nhiều ca sĩ tân nhạc lớn lên cùng cải lương. Lối phân vai, ngắt đoạn, đáp lời của song ca bolero mang hơi hướng sân khấu ấy. Dạng tân cổ giao duyên, nối một bài tân nhạc với một đoạn vọng cổ, cũng hay được trình bày theo lối hai người.
Thị trường băng đĩa và sân khấu
Từ các đại nhạc hội thập niên 1960 tới băng nhạc, video ca nhạc sau này, nhà sản xuất nhận ra một cặp song ca ăn ý bán được nhiều hơn hai ca sĩ riêng lẻ. Khán giả theo dõi cặp đôi như theo dõi một câu chuyện dài. Những cặp như Phi Nhung – Mạnh Quỳnh trở thành thương hiệu, cùng nhau thu rất nhiều bài song ca trữ tình.
Các kiểu song ca bolero
| Kiểu | Cách chia lời | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Đối đáp | Mỗi người một đoạn, như thư đi thư lại | Rõ nhân vật, dễ theo dõi chuyện |
| Cùng kể | Hai người kể chung một kỷ niệm, chia câu xen kẽ | Ấm, thân mật, hợp bài hạnh phúc |
| Hai thời điểm | Một người ở hiện tại, một người ở quá khứ | Tạo chiều sâu, hợp bài hoài niệm |
| Đơn ca chia đôi | Bài viết cho một giọng được chia theo đoạn | Linh hoạt, nhưng dễ gượng nếu lời chỉ có một ngôi |
Hát chung hay hoà bè
Khác với các trio bolero Mexico hát hoà ba giọng suốt bài, song ca bolero Việt chủ yếu hát luân phiên. Phần hát chung thường dồn vào điệp khúc cuối hoặc câu kết. Ở đó có ba cách:
- Hát đồng âm: hai giọng hát cùng một giai điệu, giọng nam thấp hơn giọng nữ một quãng tám. Dễ, chắc, ít sai.
- Hát bè quãng ba hoặc quãng sáu: một người hát giai điệu chính, người kia hát song song cách vài nốt. Đẹp hơn nhưng cần tai tốt và tập kỹ.
- Hát nối: người này hát nửa câu, người kia hát nửa sau, rồi gặp nhau ở chữ cuối. Tạo cảm giác hai người "hoàn thành câu nói của nhau".
Song ca bolero hay không nằm ở bè phức tạp mà ở chỗ hai giọng có hoà vào nhau về màu sắc và cách nhả chữ hay không.
Chọn tông cho hai giọng
Bài toán khó nhất của song ca nam nữ là tông. Giọng nam và giọng nữ thường chênh nhau khoảng một quãng bốn đến quãng năm về âm vực thoải mái. Một bài viết đúng tông cho giọng nữ sẽ quá thấp với giọng nam, và ngược lại.
Có hai cách giải quyết mà người hát lâu năm hay dùng:
- Chọn tông ở giữa: cả hai cùng hát một tông, mỗi người chịu hơi lệch khỏi vùng đẹp nhất của mình. Nhanh, phù hợp karaoke và hát giao lưu.
- Chuyển tông giữa bài: đoạn của người nữ ở một tông, đoạn của người nam chuyển sang tông khác, nối bằng một câu dạo của ban nhạc. Cách này cần bản phối riêng, thường thấy ở bản thu chuyên nghiệp.
Khi hát karaoke, nhiều bản song ca đã được làm sẵn theo cách thứ nhất. Nếu thấy một người hát quá căng, đừng ngại hạ hoặc nâng tông nửa cung, một cung.
Diễn chứ không chỉ hát
Song ca bolero là kể chuyện, nên phần diễn quan trọng không kém phần hát. Vài điều người xem để ý ngay:
- Nghe nhau: khi bạn diễn đang hát, người còn lại không nhìn màn hình chữ hay nhìn xuống sàn, mà nhìn bạn diễn như đang nghe lời thật.
- Đúng vai: đoạn trách thì hát như trách, đoạn xin lỗi thì hát như xin lỗi. Hai người hát cùng một màu cảm xúc suốt bài sẽ làm mất tính đối thoại.
- Không tranh nhau: người hát mạnh tiếng hơn nên tiết chế ở phần hát chung để giọng kia không bị lấn.
- Kết cùng nhau: chữ cuối nên được ngắt cùng lúc. Một người ngân dài quá người kia làm bài kết lửng.
Góc nhìn hôm nay
Song ca vẫn là phần sống động nhất của sân khấu trữ tình. Trên truyền hình, các chương trình bolero thường có vòng thi song ca. Trong quán karaoke gia đình, song ca vợ chồng, bạn bè là tiết mục quen. Ở đám cưới miền quê, cô dâu chú rể hát song ca một bài trữ tình vẫn là khoảnh khắc được chờ đợi.
Nếu muốn nghe để học, hãy tìm những bản song ca thu cùng một cặp ca sĩ qua nhiều năm và chú ý cách họ chia câu, nhìn nhau, kết bài. Nếu muốn hát, hãy bắt đầu bằng một bài có cấu trúc đối đáp rõ ràng, chọn tông ở giữa, tập phần hát chung ở điệp khúc cuối thật kỹ. Phần kỹ thuật song ca nói chung cho mọi loại tình ca có ở trang "Hát & nghe tình ca".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bolero hay được hát song ca nam nữ?
Vì lời bolero thường là câu chuyện tình có hai nhân vật, chia lời ra cho hai giọng thì câu chuyện thành cuộc đối thoại. Thêm vào đó là thói quen nghe hát đối đáp từ dân ca, ảnh hưởng của cải lương và nhu cầu thị trường băng đĩa, truyền hình.
Song ca bolero chọn tông thế nào?
Giọng nam và nữ chênh nhau khoảng quãng bốn đến quãng năm. Cách dễ nhất là chọn một tông ở giữa cho cả hai. Bản thu chuyên nghiệp đôi khi chuyển tông giữa bài để mỗi người hát đúng vùng giọng đẹp nhất.
Song ca bolero có cần hát bè không?
Không bắt buộc. Phần lớn song ca bolero hát luân phiên, phần hát chung ở điệp khúc cuối có thể hát đồng âm cách quãng tám. Hát bè quãng ba hay quãng sáu đẹp hơn nhưng cần tập kỹ.
Bài bolero nào hợp để song ca?
Những bài có lời đối đáp hoặc hai nhân vật rõ ràng là hợp nhất, như "Sầu tím thiệp hồng". Bài viết cho đơn ca cũng chia được, nhưng nếu lời chỉ có một ngôi kể thì song ca dễ gượng.
Hát song ca khác hát đơn ca ở điểm nào?
Song ca đòi hỏi nghe nhau, chia vai cảm xúc, không lấn giọng và kết bài cùng lúc. Người xem đánh giá song ca bằng độ ăn ý của hai người, không chỉ bằng giọng hát riêng của từng người.
