Bolero Việt là gì: khác bolero Cuba và Boléro của Ravel thế nào

Bolero Việt là dòng tình ca nhịp chậm 4/4 của tân nhạc Việt Nam, lấy bộ khung tiết tấu từ bolero Cuba (qua ngả rumba – bolero của các ban nhạc khiêu vũ) rồi gắn vào đó lời kể chuyện tiếng Việt và cách luyến láy gần với dân ca, cải lương. Nó cùng tên nhưng khác hẳn Boléro của Maurice Ravel, một tác phẩm giao hưởng viết năm 1928, và cũng khác điệu múa bolero Tây Ban Nha thế kỷ 18. Ba thứ mang chung một chữ, nhưng là ba loại nhạc khác nhau về nhịp, về nhạc cụ và về mục đích.

Một cái tên, ba loại nhạc

Người nghe Việt thường gặp chữ "bolero" ở ba chỗ: trên bìa đĩa nhạc trữ tình, trong chương trình hoà nhạc giao hưởng, và trong sách lịch sử múa châu Âu. Nhầm lẫn bắt đầu từ đó. Có người nghe Boléro của Ravel rồi thắc mắc sao chẳng giống "Nửa đêm ngoài phố"; có người lại tưởng bolero Việt là nhạc Tây Ban Nha.

Cách gọn nhất để phân biệt là hỏi ba câu: nhạc này đếm mấy phách một ô nhịp, ai chơi nó, và nó sinh ra để làm gì.

Bolero Tây Ban Nha: điệu múa thế kỷ 18

Chữ bolero xuất hiện trước tiên ở Tây Ban Nha cuối thế kỷ 18, chỉ một điệu múa đôi nhịp 3/4, tốc độ vừa, có tiếng castanet gõ theo. Tên người được coi là "cha đẻ" điệu múa này thì sách vở chép mỗi nơi một kiểu, nên chỉ nên hiểu đây là một điệu múa dân gian được nâng lên sân khấu. Nhiều nhà soạn nhạc châu Âu thế kỷ 19 viết những bản "bolero" theo tinh thần ấy cho piano hay cho opera.

Với người nghe tình ca Việt, loại bolero này gần như không để lại dấu vết. Nó chỉ quan trọng ở chỗ giải thích vì sao Ravel đặt tên tác phẩm của mình như vậy.

Bolero Cuba: gốc thật của bolero Việt

Bolero mà người Việt nghe ngày nay có tổ tiên ở Cuba. Cuối thế kỷ 19, ở Santiago de Cuba, những người hát rong ôm guitar trong truyền thống trova bắt đầu viết những bài hát tình nhịp chậm, gọi là bolero, dù chẳng còn mấy liên quan tới điệu múa Tây Ban Nha. Bài "Tristezas" của José "Pepe" Sánchez, thường được ghi năm 1883, hay được nêu là bản bolero Cuba đầu tiên, dù cũng như mọi chữ "đầu tiên" trong âm nhạc, đó là cách ghi nhận quen thuộc chứ không phải điều không thể bàn lại.

Sang thế kỷ 20, bolero lan khắp Mỹ Latin. Mexico trở thành trung tâm thứ hai, với những nhạc sĩ như Agustín Lara và những nhóm hát ba người như Trío Los Panchos (thành lập năm 1944). Những bài như "Bésame mucho" của Consuelo Velázquez đi vòng quanh thế giới qua đĩa hát, phim ảnh và các ban nhạc khiêu vũ.

Chính các ban nhạc khiêu vũ ấy là cây cầu đưa bolero tới Việt Nam. Ở các vũ trường Sài Gòn, Hà Nội thập niên 1940–1950, nhạc Latin được chơi rất nhiều: rumba, cha-cha-cha, paso doble, và một loại rumba chậm mà dân nhạc công gọi là rumba – bolero. Nhạc sĩ Việt nghe, chơi, rồi viết bài của mình trên khung nhịp đó.

Boléro của Ravel: một bản giao hưởng không lời

Boléro của Maurice Ravel là tác phẩm cho dàn nhạc, viết năm 1928 theo đặt hàng của vũ công Ida Rubinstein và công diễn lần đầu ở Nhà hát Opéra Paris cuối năm đó. Cả bản nhạc dài khoảng mười lăm phút xoay quanh một giai điệu hai vế, lặp đi lặp lại trên tiếng trống con giữ một hình tiết tấu không đổi từ đầu tới cuối. Cái hay nằm ở chỗ Ravel đổi nhạc cụ và tăng dần âm lượng, cho tới cao trào cuối cùng.

Ravel dùng nhịp 3/4, nghĩa là gần với bolero Tây Ban Nha hơn là bolero Cuba. Nó không có lời, không kể chuyện tình, không dành để hát. Một người mê nhạc trữ tình nghe Boléro sẽ thấy xa lạ, và điều đó hoàn toàn bình thường. Phần về nhạc cổ điển này thuộc về những trang viết khác; ở đây chỉ cần nhớ: Boléro viết hoa, có dấu sắc, của Ravel là tác phẩm giao hưởng.

Bolero Việt có gì riêng

Nhịp chậm, phách hai "vấp" nhẹ

Bolero Việt đếm bốn phách một ô nhịp, tốc độ chậm. Tai người nghe nhận ra nó nhờ một hình tiết tấu quen: phách một vang và dài, phách hai được chia nhỏ thành hai tiếng nối nhau, rồi phách ba, phách bốn đều đặn. Nghe kỹ tiếng trống hay tiếng guitar đệm sẽ thấy một chỗ "vấp" nhẹ ở giữa ô nhịp, giống bước chân người đi chậm rồi hơi khựng. Chỗ khựng ấy là dấu vân tay của bolero.

Lời là trung tâm

Khác nhiều dòng nhạc khác, bolero Việt sống bằng lời. Phần lớn bài kể một câu chuyện có nhân vật, có địa điểm, có thời gian: một người lính trọ, một cô gái quê lên phố, một chuyến tàu đêm, một lá thư đến muộn. Lời thường dùng từ ngữ đời thường, ít ẩn dụ khó, để người nghe ở mọi lứa tuổi hiểu ngay. Đó là lý do bolero được gọi là "nhạc kể chuyện".

Giai điệu gần tiếng nói

Giai điệu bolero thường đi bậc liền, ít nhảy quãng xa, bám theo dấu thanh tiếng Việt. Ca sĩ có chỗ để luyến, láy, nhấn chữ. Nhiều người nhận ra dấu vết của dân ca Nam Bộ và cải lương trong cách xử lý câu nhạc, nhất là ở các bài viết cho giọng miền Nam. Đây là quan sát phổ biến của giới nghe nhạc, không phải một quy tắc sáng tác.

Giọng thứ và giọng trưởng xen nhau

Rất nhiều bài bolero mở đầu ở giọng thứ rồi chuyển sang giọng trưởng tương ứng ở đoạn giữa hay điệp khúc, sau đó quay về. Cách chuyển này tạo cảm giác câu chuyện có lúc mở ra, có lúc khép lại. Người học đàn sẽ gặp những vòng hợp âm quen như Am – Dm – E – Am, nhưng chi tiết về hoà âm thuộc về phần học nhạc lý.

Những nhầm lẫn hay gặp

• "Bolero là nhạc buồn của Tây Ban Nha". Sai cả hai vế. Gốc trực tiếp của bolero Việt là Cuba, và bolero Cuba có cả bài vui lẫn bài tha thiết.
• "Cứ chậm là bolero". Không phải. Nhiều bài chậm là slow rock, ballad hay boston. Bolero nhận ra bằng hình tiết tấu, không bằng tốc độ.
• "Bolero và rumba là một". Gần nhau nhưng khác. Rumba trong nhạc Việt thường nhanh hơn, nảy hơn; bolero chậm và đằm hơn. Chữ "rumba – bolero" trên tờ nhạc cũ cho thấy chính nhạc sĩ thời đó cũng xem hai điệu là anh em.
• "Bolero là nhạc vàng". Hai chữ này chồng lên nhau một phần nhưng không trùng. Nhạc vàng là tên gọi một mảng tân nhạc đô thị miền Nam, trong đó có rất nhiều bài bolero nhưng cũng có slow, tango, valse.
• "Bolero là vũ điệu". Trong khiêu vũ thể thao có điệu bolero, nhưng bài ở đây nói về bolero như một dòng tình ca để hát và nghe.

Nghe thế nào để nhận ra bolero Việt

Cách học nhanh nhất là nghe so sánh. Chọn một bài bolero quen như "Nửa đêm ngoài phố" (Trúc Phương) hay "Sầu lẻ bóng" (Anh Bằng), nghe một bản thu có ban nhạc đầy đủ, rồi làm ba việc:

1. Bỏ qua giọng hát, chỉ nghe tiếng guitar bass. Đếm bốn phách, để ý phách một luôn có một nốt trầm rõ.
2. Nghe tiếng trống hoặc maracas. Tìm chỗ phách hai được chia đôi, cái "vấp" nhẹ đã nói ở trên.
3. Thử vỗ tay theo. Nếu bàn tay muốn vỗ chậm và có một nhịp lửng ở giữa, đó là bolero.

Sau đó nghe một bài slow rock và một bài rumba để so. Sau vài lần, tai sẽ tự phân loại mà không cần đếm.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu

Muốn đi sâu, nên nghe song song hai phía. Phía Mỹ Latin: các bản thu của Trío Los Panchos, những bài của Agustín Lara, bản "Bésame mucho" ở nhiều giọng khác nhau. Phía Việt: các bản thu bolero đô thị miền Nam thập niên 1960 với ban nhạc sống, rồi các bản phối lại gần đây. Nghe như vậy sẽ thấy rõ cái khung mượn từ Cuba và phần hồn Việt được đắp lên.

Về sách, các công trình nghiên cứu tân nhạc Việt thường có chương riêng về nhạc khiêu vũ và nhạc Latin ở Sài Gòn, Hà Nội giữa thế kỷ 20. Về Ravel, bất kỳ tuyển tập nhạc cổ điển phổ thông nào cũng có Boléro, kèm lời giới thiệu về hoàn cảnh ra đời năm 1928. Nghe Ravel xong quay lại nghe một bài bolero Việt là bài học phân biệt rõ nhất.