Tình ca tiền chiến 1938–1954: lãng mạn theo nhịp Thơ Mới

Tình ca tiền chiến là những bài hát tình yêu của lứa nhạc sĩ tân nhạc đầu tiên, viết từ cuối thập niên 1930 đến khoảng năm 1954, phần lớn ở Hà Nội, Hải Phòng, Huế. Nó lớn lên cùng Thơ Mới nên mang chung một tâm thế: lãng mạn, buồn mơ màng, chuộng cõi mộng, mùa thu và chuyện cổ tích. Muốn hiểu vì sao "Thiên Thai" hay "Con thuyền không bến" nghe như thơ được hát lên, phải đặt chúng cạnh những bài thơ của thời ấy.

"Tiền chiến" nghĩa là gì, gồm những năm nào

Chữ "tiền chiến" vốn chỉ thời trước năm 1946. Về sau người ta dùng rộng hơn, gọi chung các bài tân nhạc lãng mạn ra đời từ cuối thập niên 1930 đến đầu thập niên 1950 là "nhạc tiền chiến". Ranh giới vì thế không cứng: có sách tính tới 1946, có người tính tới 1954. Mốc 1938 thường được chọn vì đó là năm nhạc cải cách bắt đầu được cổ động rộng rãi, với các buổi nói chuyện của nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên.

Khi gặp chữ "nhạc tiền chiến" trên một album hay một chương trình phòng trà, có thể hiểu đơn giản: đây là tình ca của lứa đầu, viết trước khi có sự tách đôi Hà Nội – Sài Gòn thập niên 1950, lời giàu chất thơ và giai điệu chậm, đi dài.

Thơ Mới đi trước, tình ca đi sau

Phong trào Thơ Mới bắt đầu khoảng năm 1932 và đến cuối thập niên 1930 đã có một lớp độc giả trẻ đô thị quen với giọng thơ tự sự: Xuân Diệu say đắm, Huy Cận buồn mênh mang, Lưu Trọng Lư với mùa thu và tiếng lá, Nguyễn Bính chân quê, Hàn Mặc Tử huyền ảo. Lần đầu tiên trong văn chương Việt, cái tôi cá nhân được nói to về tình yêu của riêng mình.

Tình ca tiền chiến thừa hưởng trọn tâm thế ấy. Những người viết nhạc thời này phần lớn là thanh niên học trường Pháp, đọc thơ, có khi tự làm thơ, vẽ tranh. Họ đưa vào bài hát đúng những thứ Thơ Mới yêu: lá vàng rơi, chiều tím, con thuyền trôi không bến, cõi tiên, người đẹp trong mộng. Nhiều bài về sau còn là thơ được phổ nhạc trực tiếp, như "Cô hái mơ" của Phạm Duy phổ thơ Nguyễn Bính.

Tình yêu trong tình ca tiền chiến trông như thế nào

Yêu trong mộng nhiều hơn yêu ngoài đời

Người yêu trong bài tiền chiến hay ở xa, ở cõi khác, hoặc chỉ còn trong hồi ức. Văn Cao lấy truyện Lưu Nguyễn lạc vào cõi tiên để viết "Thiên Thai", lấy truyện chàng lái đò hát hay mà xấu để viết "Trương Chi". Lê Thương kể chuyện người vợ chờ chồng hoá đá trong chuỗi "Hòn vọng phu". Tình yêu được đặt vào khung cổ tích, nên vừa đẹp vừa buồn mà không vướng chi tiết đời thường.

Mùa thu là sân khấu chính

Thu xuất hiện dày đặc: "Giọt mưa thu" của Đặng Thế Phong, "Buồn tàn thu" của Văn Cao, "Thu trên đảo Kinh Châu" của Lê Thương. Mùa thu ở đây không chỉ là thời tiết mà là trạng thái lòng: tàn phai, tiếc nuối, chờ đợi.

Ngôn ngữ trang trọng

Lời tiền chiến dùng nhiều chữ Hán Việt và cách xưng "ta – người", "tôi – nàng". Đọc lên có khoảng cách, nhưng hát lên thì sang. Đó cũng là lý do ca sĩ hát nhạc tiền chiến phải nhả chữ rõ và chậm, không thể hát vội.

Những người viết của lứa đầu

Danh sách dưới đây chỉ điểm danh trong dòng chảy chung; chân dung riêng của Đặng Thế Phong, Văn Cao, Đoàn Chuẩn – Từ Linh nằm ở danh mục Nhạc sĩ tình ca.

Năm sáng tác của nhiều bài trên còn lệch giữa các nguồn, nên ở đây chỉ nêu tên bài. Muốn biết năm, nên tìm tờ nhạc in lần đầu hoặc lời kể của chính tác giả.

Nhạc cụ, điệu nhịp và cách bài hát đến tai người nghe

Tân nhạc lứa đầu đến từ cây guitar, cây mandoline, cây violon và piano trong các gia đình khá giả, các hội quán, trường học. Điệu nhịp thì mượn từ những điệu khiêu vũ phương Tây đã vào các đô thị Đông Dương: valse ba phách đung đưa, tango nhấn nhá, slow chậm rãi, boston. Nhạc sĩ Hoàng Trọng về sau thường được gọi vui là "vua tango" vì viết nhiều bài theo điệu này.

Đường lan truyền chủ yếu là tờ nhạc in, các buổi hát ở hội quán và trường học, và đài phát thanh. Một bài hát có thể nổi tiếng trong giới học sinh, sinh viên nhờ được chép tay chuyền nhau. Chính vì đi bằng giấy và bằng giọng người, nhiều bài tiền chiến có vài dị bản lời — một chữ khác, một câu đảo — mà đến nay vẫn không dễ nói bản nào là bản gốc.

Vì sao tình ca tiền chiến vẫn được hát

Thứ nhất, giai điệu đẹp và hát được. Phần lớn bài tiền chiến có quãng giọng vừa phải, câu nhạc dài nhưng logic, rất hợp với giọng hát thính phòng lẫn giọng phòng trà. Thứ hai, lời là thơ. Người nghe hôm nay có thể không dùng chữ "hồn mơ" trong đời thường, nhưng vẫn thấy nó đẹp khi được hát. Thứ ba, những bài này là nền tảng: lớp nhạc sĩ sau học cách viết tình ca từ chính chúng.

Ở các phòng trà Hà Nội và TP.HCM, đêm nhạc tiền chiến vẫn là loại chương trình có khán giả riêng, nhiều người lớn tuổi nhưng không ít người trẻ. Các giọng ca thính phòng và giọng nam trầm ấm thường được chọn cho dòng nhạc này.

Nghe tình ca tiền chiến: nghe ra cái gì

• Nghe câu nhạc dài. Một câu trong "Thiên Thai" hay "Con thuyền không bến" kéo qua nhiều ô nhịp, khác hẳn câu nhạc ngắn của ballad bây giờ. Thử hát theo để thấy chỗ cần lấy hơi.
• Nghe đoạn đổi giọng. Nhiều bài có đoạn giữa chuyển sang giọng khác hoặc đổi tiết tấu để kể tiếp chuyện. Đó là dấu vết của lối viết có học nhạc lý.
• So các bản thu. Cùng một bài, giọng thính phòng làm nó trang trọng, giọng phòng trà làm nó gần gũi. Nghe hai bản liền nhau sẽ thấy lời tiền chiến chịu được nhiều cách hát.
• Đọc lời như đọc thơ. Chép lời ra giấy (để đọc riêng, không đăng lại) và đọc to. Rất nhiều bài đứng được như một bài thơ độc lập.

Tìm hiểu thêm

"Hồi ký" của Phạm Duy có nhiều chương kể về sinh hoạt âm nhạc Hà Nội cuối thập niên 1930 – 1940, về những người cùng thời như Văn Cao, Đặng Thế Phong, Lê Thương; đọc như lời một người trong cuộc, có chỗ chủ quan. Các tuyển tập Thơ Mới, nhất là "Thi nhân Việt Nam" của Hoài Thanh – Hoài Chân (1942), là cách tốt để hiểu cái nền văn chương mà tình ca tiền chiến dựa vào. Đọc vài bài của Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu rồi nghe lại "Buồn tàn thu" sẽ thấy hai thứ nói cùng một thứ tiếng.