"Màu tím hoa sim" là bài thơ của Hữu Loan (1916–2010) viết cuối thập niên 1940 về người vợ trẻ mất sớm của ông, và là một trong những bài thơ tình được phổ nhạc nhiều nhất trong tiếng Việt. Bản được hát nhiều nhất là "Những đồi hoa sim" của Dzũng Chinh, mang chất trữ tình gần bolero; Phạm Duy có "Áo anh sứt chỉ đường tà" lấy cảm hứng từ phần cuối bài thơ; ngoài ra còn những bản khác như "Chuyện hoa sim" của Anh Bằng. Mỗi bản chọn một góc khác nhau của cùng một nỗi mất mát.
Bài thơ ra đời thế nào
Hữu Loan sinh năm 1916 ở Thanh Hóa, là một trong những nhà thơ thế hệ sau Thơ Mới. Bài thơ ra đời cuối thập niên 1940, khi nhà thơ đang ở xa nhà. Theo lời chính ông kể lại trong nhiều cuộc trò chuyện được báo chí ghi lại, bài thơ viết về người vợ trẻ ông cưới chưa lâu thì mất trong một tai nạn khi ông vắng nhà. Những chi tiết đời tư hơn thế có nhiều phiên bản kể khác nhau, nên ở đây không thêm.
Điều chắc chắn là bài thơ không phải chuyện tưởng tượng. Nó là lời của một người chồng khóc vợ, và sức nặng của nó đến từ sự thật ấy.
Vì sao bài thơ đặc biệt
Thơ tự do, giọng kể mộc
Khác nhiều bài thơ tình cùng thời viết theo thể lục bát hay tám chữ đều đặn, "Màu tím hoa sim" là thơ tự do. Câu dài câu ngắn xen nhau như người đang kể, có lúc ngập ngừng, có lúc dồn dập. Không có những chữ hoa mỹ. Nhà thơ kể về nàng như kể một chuyện thật: nàng có mấy người anh, nàng còn trẻ, ngày cưới ra sao, rồi nàng mất.
Một màu sắc làm trung tâm
Hoa sim là loài cây bụi mọc trên đồi trung du và miền núi phía Bắc, hoa màu tím hồng nở vào mùa hè. Trong bài thơ, màu tím ấy gắn với áo của người vợ, với những ngọn đồi, với buổi chiều. Nó lặp lại nhiều lần, như một nốt nhạc nền. Chính hình ảnh màu tím này làm bài thơ dễ thành bài hát: chỉ cần nghe chữ "hoa sim" là người ta nhớ ngay.
Cuối bài như một câu hát ru
Phần cuối bài thơ chuyển sang những câu mang dáng dấp ca dao, hát ru, như lời người mẹ ru con bên đồi sim. Đây là chỗ thơ gần với nhạc nhất, và cũng là chỗ được một nhạc sĩ chọn làm hạt nhân cho bản phổ của mình.
Những bản phổ nhạc chính
| Bài hát | Nhạc sĩ | Phần thơ được dùng | Không khí |
|---|---|---|---|
| Những đồi hoa sim | Dzũng Chinh | Phần đầu và hình ảnh đồi sim, áo tím | Trữ tình, gần bolero, rất phổ biến |
| Áo anh sứt chỉ đường tà | Phạm Duy | Nghiêng về phần cuối mang dáng ca dao | Mộc, như dân ca, ru buồn |
| Chuyện hoa sim | Anh Bằng | Phổ ý, kể lại câu chuyện bằng lời mới | Kể chuyện kiểu trữ tình |
Ngoài ba bản này, bài thơ còn được nhiều nhạc sĩ khác phổ, có bản mang đúng tên "Màu tím hoa sim". Khi gặp một bản lạ, nên kiểm tra tên nhạc sĩ trên tờ nhạc hoặc thông tin bản thu, vì các bản dễ bị ghi lẫn.
"Những đồi hoa sim": bản được hát nhiều nhất
Bản của Dzũng Chinh là bản hầu hết người nghe nhạc trữ tình biết. Nhạc sĩ giữ những hình ảnh quen thuộc nhất của bài thơ, sắp lại thành phiên khúc và điệp khúc, và để giai điệu đi chậm, kể chuyện, rất hợp với lối hát trữ tình. Nhiều ca sĩ bolero đưa bài này vào chương trình như một bài "phải có".
Vì phổ biến, bản này cũng là bản khiến nhiều người tưởng lời bài hát chính là bài thơ. Thực ra, bài thơ dài và phức tạp hơn nhiều; bài hát chọn lọc, rút gọn và đôi chỗ diễn đạt lại để hợp với giai điệu.
"Áo anh sứt chỉ đường tà": một cách đọc khác
Phạm Duy không đi theo con đường kể chuyện tuần tự. Ông chọn phần cuối bài thơ, chỗ ngôn ngữ chuyển sang dáng ca dao, hát ru, và viết một bài mang màu dân ca. Tên bài hát lấy từ chính một câu thơ trong phần ấy. Kết quả là một bài hát ngắn hơn, mộc hơn, ít kể chuyện hơn, nhưng gần với tiếng ru của người Việt.
So hai bản sẽ thấy rõ một điều: cùng một bài thơ, hai nhạc sĩ có thể đọc ra hai bài hát khác hẳn nhau. Một người nghe thấy câu chuyện, một người nghe thấy tiếng ru.
"Chuyện hoa sim": phổ ý thay vì phổ lời
Anh Bằng có cách tiếp cận thứ ba: không lấy nguyên câu thơ mà kể lại câu chuyện của bài thơ bằng lời mới, theo lối tình ca trữ tình quen thuộc. Đây là kiểu "phổ ý thơ", hay gặp khi bài thơ quá dài hoặc quá tự do về hình thức để đặt nguyên văn vào giai điệu. Cách làm này giúp bài hát dễ hát, dễ nhớ, nhưng cũng xa bài thơ gốc hơn.
Từ trang thơ đến đời sống
Bài thơ được nhiều thế hệ người đọc yêu thích, theo nhiều lời kể đã từng được chép tay truyền nhau trước khi được in rộng rãi. Các bài hát giúp nó đi xa hơn nữa, tới cả những người không đọc thơ. Hoa sim từ một loài cây dại trên đồi trở thành biểu tượng của tình yêu chung thuỷ và mất mát trong văn hoá đại chúng Việt.
Hữu Loan mất năm 2010 tại quê nhà Thanh Hóa. Ông thuộc số ít nhà thơ mà cả cuộc đời gắn với một bài thơ nổi tiếng hơn tất cả những gì ông viết sau đó.
Vì sao bài thơ hợp với nhạc trữ tình
"Màu tím hoa sim" có mọi thứ mà một bài tình ca trữ tình cần: một câu chuyện có thật, nhân vật rõ ràng, một mất mát không thể bù đắp, và một hình ảnh trung tâm dễ nhớ. Lời thơ lại mộc, không cầu kỳ, rất gần với lời kể của bolero. Không ngạc nhiên khi bản phổ được hát nhiều nhất mang chất trữ tình, và được đưa vào chương trình của rất nhiều ca sĩ dòng nhạc này.
Nhưng chính vì gần với nhạc trữ tình, bài thơ cũng dễ bị hát theo lối bi luỵ quá tay. Người hát hay thường giữ giọng kể bình thản ở phần đầu, để nỗi đau đến tự nhiên ở phần sau, đúng như cách bài thơ được viết.
Góc nhìn hôm nay: nghe và đọc thế nào
- Đọc trọn bài thơ trước. Các tuyển tập thơ Việt thế kỷ 20 đều có "Màu tím hoa sim". Đọc to một lần, chú ý chỗ câu thơ đổi nhịp.
- Nghe ba bản phổ liền nhau. "Những đồi hoa sim", "Áo anh sứt chỉ đường tà", "Chuyện hoa sim". Ghi lại mỗi bản giữ hình ảnh nào của bài thơ.
- Tìm hoa sim thật. Hoa sim nở vào mùa hè ở các vùng đồi trung du phía Bắc và cả nhiều vùng đồi núi khác. Đứng giữa một đồi sim tím, bạn sẽ hiểu vì sao màu ấy ám ảnh nhà thơ.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Màu tím hoa sim của ai?
Bài thơ "Màu tím hoa sim" là của nhà thơ Hữu Loan (1916–2010), quê Thanh Hóa, viết cuối thập niên 1940. Đây là bài thơ nổi tiếng nhất của ông.
Màu tím hoa sim viết cho ai?
Theo lời chính nhà thơ kể lại, bài thơ viết về người vợ trẻ của ông, mất sớm khi ông vắng nhà. Các chi tiết đời tư khác có nhiều cách kể không thống nhất.
Bài hát Những đồi hoa sim của ai?
"Những đồi hoa sim" là bản phổ nhạc của nhạc sĩ Dzũng Chinh từ bài thơ "Màu tím hoa sim" của Hữu Loan. Đây là bản được hát phổ biến nhất, mang chất trữ tình gần bolero.
Màu tím hoa sim có bao nhiêu bản phổ nhạc?
Bài thơ có nhiều bản phổ, nổi tiếng nhất là "Những đồi hoa sim" (Dzũng Chinh), "Áo anh sứt chỉ đường tà" (Phạm Duy) và "Chuyện hoa sim" (Anh Bằng). Còn có những bản khác ít phổ biến hơn.
Hoa sim nở vào mùa nào?
Hoa sim thường nở vào mùa hè, màu tím hồng, mọc nhiều trên các đồi trung du và miền núi. Quả sim chín tím sẫm vào cuối hè, đầu thu.
