Nhiều tình ca Việt hay nhất bắt đầu từ một bài thơ vì bài thơ tình tốt đã có sẵn thứ khó nhất của một bài hát: hình ảnh riêng, câu chữ đã được chắt lọc và một câu chuyện cảm xúc trọn vẹn. Nhạc sĩ chỉ cần tìm ra giai điệu nằm sẵn trong nhịp thơ. Từ "Ngậm ngùi" (Huy Cận – Phạm Duy) tới "Thuyền và biển" (Xuân Quỳnh – Phan Huỳnh Điểu), "Áo lụa Hà Đông" (Nguyên Sa – Ngô Thụy Miên) hay "Em ơi Hà Nội phố" (Phan Vũ – Phú Quang), thơ phổ nhạc là một mạch lớn của tình ca Việt, và nhiều người biết bài thơ chỉ nhờ bài hát.
Người Việt vốn quen "hát thơ"
Trước khi có tân nhạc, thơ ở Việt Nam đã được ngâm, được ru, được hát. Thơ lục bát đi vào câu hò, điệu ru; thơ Đường luật được ngâm theo những làn điệu riêng. Người Việt quen nghe thơ bằng tai chứ không chỉ đọc bằng mắt.
Khi tân nhạc ra đời cuối thập niên 1930, thói quen ấy đi theo. Các nhạc sĩ tân nhạc thế hệ đầu lớn lên cùng phong trào Thơ Mới (khoảng 1932–1945), đọc Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính như đọc người cùng thời. Lấy thơ làm lời cho bài hát là bước đi tự nhiên.
Bài thơ cho bài hát những gì
Hình ảnh riêng, không sáo
Một nhà thơ giỏi dành nhiều tháng, có khi nhiều năm, để tìm một hình ảnh. Màu tím của hoa sim trên đồi, chiếc áo lụa trong nắng Sài Gòn, cây bàng một mình giữa mùa đông Hà Nội: đó là những hình ảnh mà người viết lời bài hát bình thường khó nghĩ ra. Bài hát phổ thơ được hưởng sẵn chúng.
Một câu chuyện cảm xúc trọn vẹn
Bài thơ tình tốt thường có cấu trúc cảm xúc rõ: gặp gỡ, nhớ nhung, mất mát, hay một lời tự sự đi từ đầu tới cuối. Nhạc sĩ chỉ cần đi theo đường ấy, chọn đoạn nào làm phiên khúc, đoạn nào làm cao trào.
Nhịp điệu có sẵn
Thơ có nhịp, có vần, có thanh bằng trắc xen nhau. Với tiếng Việt, một ngôn ngữ có thanh điệu, nhịp thơ đã gợi ý phần nào đường đi của giai điệu. Phần kỹ thuật biến nhịp thơ thành giai điệu là chuyện của nghề sáng tác, được bàn kỹ ở nơi khác; ở đây chỉ cần biết rằng nhạc sĩ phổ thơ thường nói họ "nghe thấy" giai điệu trong bài thơ trước khi viết.
Bài hát trả lại cho bài thơ những gì
Quan hệ giữa bài thơ và bài hát là hai chiều. Bài thơ cho bài hát chiều sâu; bài hát cho bài thơ đôi cánh.
- Người đọc mới: nhiều người chưa từng mở một tập thơ nhưng thuộc lòng "Áo lụa Hà Đông" hay "Thuyền và biển" qua giọng ca sĩ.
- Đời sống lâu hơn: một bài thơ in trên báo có thể bị quên sau vài năm, nhưng một bài hát được hát lại qua nhiều thế hệ ca sĩ.
- Cách đọc mới: giai điệu nhấn vào chữ nào, lặp câu nào, là một cách bình thơ. Nghe bài hát rồi đọc lại bài thơ, người ta thấy những chỗ trước đó bỏ qua.
Cũng có chiều ngược lại: khi bài hát nổi tiếng hơn, người ta quên rằng có một bài thơ gốc, quên tên nhà thơ, hoặc tưởng lời bài hát là nguyên văn bài thơ trong khi nhạc sĩ đã cắt, đổi khá nhiều.
Những cặp thơ – nhạc tiêu biểu
| Bài thơ | Nhà thơ | Bài hát / Nhạc sĩ |
|---|---|---|
| Ngậm ngùi | Huy Cận | Ngậm ngùi – Phạm Duy |
| Màu tím hoa sim | Hữu Loan | Những đồi hoa sim – Dzũng Chinh; Áo anh sứt chỉ đường tà – Phạm Duy, cùng một số bản khác |
| Thuyền và biển | Xuân Quỳnh | Thuyền và biển – Phan Huỳnh Điểu |
| Áo lụa Hà Đông | Nguyên Sa | Áo lụa Hà Đông – Ngô Thụy Miên |
| Em ơi Hà Nội phố | Phan Vũ | Em ơi Hà Nội phố – Phú Quang |
| Đôi mắt người Sơn Tây | Quang Dũng | Đôi mắt người Sơn Tây – Phạm Đình Chương |
| Tiễn em | Cung Trầm Tưởng | Tiễn em – Phạm Duy |
| Chùa Hương | Nguyễn Nhược Pháp | Em đi chùa Hương – Trung Đức |
| Ngày xưa Hoàng Thị | Phạm Thiên Thư | Ngày xưa Hoàng Thị – Phạm Duy |
| Hà Nội mùa vắng những cơn mưa | Bùi Thanh Tuấn | Hà Nội mùa vắng những cơn mưa – Trương Quý Hải |
Bảng chỉ gồm những cặp được ghi nhận thống nhất. Còn rất nhiều bài khác, mỗi bài một câu chuyện, được kể trong các bài riêng của danh mục này.
Vì sao có nhà thơ được phổ nhạc nhiều, có người ít
Không phải bài thơ hay nào cũng thành bài hát hay. Nhìn vào những bài thơ được phổ thành công, có thể thấy vài điểm chung:
- Câu thơ thoáng: những bài nhiều khoảng lặng, câu ngắn, ít chữ dày đặc dễ thành giai điệu hơn thơ nhiều tầng nghĩa nén chặt.
- Có một hình ảnh trung tâm: hoa sim, áo lụa, con thuyền và biển. Hình ảnh ấy dễ thành tên bài hát và thành câu chốt của điệp khúc.
- Giọng tâm tình: thơ xưng "anh – em", nói với một người, dễ chuyển thành lời hát hơn thơ triết lý hay thơ tả cảnh thuần tuý.
- Gặp đúng nhạc sĩ: nhiều bài thơ có hàng chục bản phổ, nhưng chỉ một bản sống được. Đó thường là bản của nhạc sĩ hiểu bài thơ nhất, không chỉ là người viết giai điệu hay nhất.
Đọc tờ nhạc để biết bài hát nào phổ thơ
Cách chắc nhất để biết một bài hát có phổ thơ không là xem tờ nhạc in. Bài phổ thơ thường ghi "Thơ: …, Nhạc: …" hoặc "Phổ thơ …". Khi đăng tải hay biểu diễn, ghi đủ cả hai tên là cách tôn trọng cả nhà thơ lẫn nhạc sĩ. Nhiều bản karaoke, bản đăng trên mạng chỉ ghi tên nhạc sĩ, khiến tên nhà thơ dần bị quên.
Ngày nay, phổ nhạc một bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ cần có sự đồng ý của nhà thơ hoặc người thừa kế. Chuyện pháp lý ấy được bàn ở nơi khác; ở đây chỉ nhắc để người đọc hiểu vì sao các bản phổ mới thường đi kèm thông tin "được sự đồng ý của tác giả".
Góc nhìn hôm nay: đọc thơ và nghe nhạc song song
Cách thưởng thức thơ phổ nhạc có ích nhất là đọc bài thơ gốc trước, nghe bài hát sau, rồi đọc lại bài thơ. Lần đọc thứ hai, bạn sẽ thấy nhạc sĩ đã chọn đoạn nào, bỏ đoạn nào, lặp câu nào, và vì sao. Đó là một bài học về cả thơ lẫn nhạc.
Các tuyển tập thơ của Huy Cận, Xuân Quỳnh, Nguyên Sa, Hữu Loan được in lại nhiều lần và có ở hầu hết hiệu sách, thư viện. Mang một tập thơ theo khi nghe một đêm nhạc phổ thơ ở phòng trà là cách thú vị để thấy hai môn nghệ thuật trò chuyện với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Thơ phổ nhạc là gì?
Thơ phổ nhạc là bài hát mà lời lấy từ một bài thơ có sẵn, do nhạc sĩ viết giai điệu cho bài thơ đó. Nhạc sĩ có thể giữ gần nguyên văn hoặc cắt, đổi, lặp một số câu để hợp với cấu trúc bài hát.
Những bài thơ tình phổ nhạc nổi tiếng nhất là bài nào?
Có thể kể "Ngậm ngùi" (Huy Cận – Phạm Duy), "Màu tím hoa sim" (Hữu Loan, nhiều bản phổ), "Thuyền và biển" (Xuân Quỳnh – Phan Huỳnh Điểu), "Áo lụa Hà Đông" (Nguyên Sa – Ngô Thụy Miên), "Em ơi Hà Nội phố" (Phan Vũ – Phú Quang).
Vì sao nhiều bài hát hay lại phổ từ thơ?
Vì bài thơ tốt đã có sẵn hình ảnh riêng, câu chữ chắt lọc và một mạch cảm xúc trọn vẹn. Nhạc sĩ có nền lời vững để tập trung vào giai điệu, và người Việt vốn quen nghe thơ được ngâm, được hát.
Làm sao biết bài hát nào phổ thơ?
Xem tờ nhạc in hoặc thông tin bản thu: bài phổ thơ thường ghi "Thơ: …, Nhạc: …". Nhiều bản karaoke chỉ ghi tên nhạc sĩ nên dễ khiến người nghe không biết có bài thơ gốc.
Phổ nhạc thơ người khác có cần xin phép không?
Với bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nhạc sĩ cần có sự đồng ý của nhà thơ hoặc người thừa kế. Khi biểu diễn, đăng tải cũng nên ghi đủ tên nhà thơ và nhạc sĩ.
