"Ngậm ngùi" là bài thơ lục bát ngắn của Huy Cận in trong tập "Lửa thiêng" (1940), được Phạm Duy phổ thành bài hát cùng tên và trở thành một trong những bản tình ca phổ thơ đẹp nhất của tân nhạc Việt. Bài thơ là lời một người đàn ông ru người yêu ngủ trong buổi chiều tàn, vừa dịu dàng vừa thấm buồn. Phạm Duy giữ gần như trọn lời thơ, đặt vào một giai điệu chậm có dáng dấp lời ru, khiến bài hát nghe như một khúc hát ru dành cho người lớn.
Huy Cận và tập Lửa thiêng
Huy Cận (1919–2005), quê Hà Tĩnh, là một trong những gương mặt lớn của phong trào Thơ Mới. Tập thơ đầu tay "Lửa thiêng" (1940) đưa ông vào hàng những nhà thơ được yêu thích nhất thời ấy, với giọng thơ mang nỗi buồn lớn trước trời đất, mà các nhà phê bình thường gọi là "nỗi sầu vũ trụ". Bài "Tràng giang" trong cùng tập là bài thơ quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh.
Giữa những bài thơ rộng lớn ấy, "Ngậm ngùi" là một bài nhỏ, riêng tư: chỉ mười hai câu lục bát, một buổi chiều, một khu vườn, hai con người.
Bài thơ: một lời ru ngược
Ba khổ, mười hai câu
Bài thơ có ba khổ lục bát, mỗi khổ bốn câu. Khổ đầu dựng cảnh: nắng chiều chia nửa bãi, vườn hoang có cây trinh nữ khép lá, con nhện giăng tơ. Khổ hai là lời ru: người đàn ông quạt cho người yêu ngủ, gọi về những giấc mộng. Khổ ba là lời mời tựa đầu vào tay anh, nơi nỗi buồn như một trái chín rơi xuống.
Người ru là đàn ông
Trong văn hoá Việt, lời ru thường gắn với người mẹ, người bà, người chị. "Ngậm ngùi" đảo vai: người ru là người đàn ông, người được ru là người con gái. Câu thơ "Em ơi hãy ngủ anh hầu quạt đây" (Huy Cận, "Ngậm ngùi") gói trọn sự dịu dàng ấy, với chữ "hầu" vừa khiêm nhường vừa âu yếm. Chính sự đảo vai này làm bài thơ khác hẳn những bài thơ tình cùng thời.
Hình ảnh nhỏ, cảm xúc lớn
Cây trinh nữ (còn gọi là cây xấu hổ) khép lá khi chạm vào hay khi chiều xuống. Con nhện giăng tơ trong vườn hoang. Bóng cây dài ra lúc xế chiều. Toàn những chi tiết nhỏ, rất Việt, nhưng gộp lại thành một không khí buồn mênh mang. Huy Cận không gọi tên nỗi buồn là buồn vì chuyện gì; người đọc chỉ cảm thấy nó.
Phạm Duy phổ nhạc
Phạm Duy (1921–2013) là nhạc sĩ có số bài phổ thơ thuộc loại nhiều nhất trong tân nhạc Việt. Sự nghiệp ông rất rộng; ở đây chỉ nói về mảng tình ca phổ thơ, nơi "Ngậm ngùi" là một trong những bài được nhắc đầu tiên. Năm ông phổ bài này được các nguồn ghi không thống nhất.
Giữ lời, thêm lặp
Vì bài thơ ngắn, Phạm Duy gần như không phải cắt. Ông giữ lời thơ, và tạo cấu trúc bài hát chủ yếu bằng cách lặp lại một số câu, một số chữ, nhất là những chữ mang tính ru. Sự lặp ấy làm bài hát dài ra vừa đủ, và cho người hát chỗ để ngân, để thở.
Giai điệu mang dáng lời ru
Giai điệu đi chậm, mềm, có những chỗ đưa đẩy như nhịp võng. Nghe bài hát, người ta có cảm giác đang nghe một khúc ru chứ không phải một bản tình ca kể chuyện. Đó là lựa chọn đúng: bài thơ vốn là lời ru, bài hát chỉ làm nốt phần còn lại.
| Khía cạnh | Bài thơ | Bài hát |
|---|---|---|
| Thể loại | Lục bát, ba khổ | Tình ca nhịp chậm, dáng lời ru |
| Lời | Mười hai câu | Giữ gần trọn, thêm lặp câu và chữ |
| Nhân vật | Anh ru em ngủ | Giữ nguyên; được cả giọng nam lẫn giọng nữ hát |
| Không khí | Chiều tàn, vườn hoang, buồn mênh mang | Dịu, chậm, như tiếng ru đưa võng |
Vì sao "Ngậm ngùi" là mẫu mực của thơ phổ nhạc
- Thể lục bát hợp với giai điệu Việt: lục bát là thể thơ gần với ca dao, hát ru, nên đi vào nhạc rất tự nhiên.
- Bài ngắn, không phải cắt: nhạc sĩ không phải chọn bỏ đoạn nào, nên bài hát trung thành với bài thơ hơn hầu hết các bản phổ khác.
- Thơ đã có nhạc tính: lời ru, điệp từ, những vần bằng dài sẵn có trong bài thơ.
- Nhạc sĩ hiểu bài thơ: Phạm Duy chọn đúng tính chất "ru" làm hạt nhân, không biến bài thơ thành một bản tình ca bi thương.
Vì những lý do ấy, "Ngậm ngùi" thường được nhắc như một ví dụ cho kiểu phổ thơ mà bài thơ và bài hát gần như hoà làm một.
Hát "Ngậm ngùi" thế nào
Bài hát không cần giọng to hay kỹ thuật phô diễn. Nó cần giọng nhỏ, đều, ấm, như đang ru thật. Vài gợi ý người hát hay chia sẻ:
- Hát nhẹ ngay từ câu đầu. Nếu bắt đầu quá to, phần sau không còn chỗ để dịu xuống.
- Giữ nhịp đều, đừng kéo câu quá dài. Lời ru cần đều như nhịp võng.
- Những chữ lặp lại nên hát mỗi lần một sắc thái, lần sau nhẹ hơn lần trước.
- Không cần diễn buồn. Nỗi buồn đã có sẵn trong lời và giai điệu.
Nghe bài hát cùng từng khổ thơ
Một cách nghe chậm mà rất có ích: in ba khổ thơ ra giấy, rồi nghe bài hát và đánh dấu.
- Khổ một, cảnh chiều: nghe giai điệu dựng không khí thế nào trước khi lời ru bắt đầu. Đây là phần "phông nền".
- Khổ hai, lời ru: đánh dấu những chữ được lặp lại. Phần lớn sự lặp tập trung ở đây, nơi bài thơ trở thành tiếng ru thật.
- Khổ ba, lời mời tựa đầu: nghe xem giai điệu có lắng xuống không. Ở đây bài hát khép lại, như người được ru đã thiếp đi.
Sau một lần nghe như vậy, bạn sẽ thấy Phạm Duy không thêm gì xa lạ vào bài thơ. Ông chỉ cho nó một nhịp thở.
Góc nhìn hôm nay
"Ngậm ngùi" vẫn có mặt thường xuyên trong các đêm nhạc phổ thơ, các chương trình về Thơ Mới, và trong lựa chọn của những ca sĩ yêu nhạc thính phòng. Nhiều người lần đầu biết tên Huy Cận không qua sách giáo khoa mà qua bài hát này.
Cách thưởng thức tốt nhất là đọc cả tập "Lửa thiêng" trước, để thấy "Ngậm ngùi" nhỏ bé và riêng tư thế nào giữa những bài thơ trời đất mênh mông. Rồi nghe bài hát vào một buổi chiều yên, đúng khung cảnh bài thơ vẽ ra. Mười hai câu lục bát và vài phút giai điệu đủ cho thấy vì sao thơ và nhạc Việt có thể gặp nhau trọn vẹn đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Ngậm ngùi của ai?
"Ngậm ngùi" là bài thơ của Huy Cận (1919–2005), in trong tập "Lửa thiêng" xuất bản năm 1940. Bài thơ gồm ba khổ lục bát, là lời một người đàn ông ru người yêu ngủ.
Ai phổ nhạc bài Ngậm ngùi?
Nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc bài thơ thành bài hát cùng tên. Ông giữ gần trọn lời thơ, tạo cấu trúc bài hát bằng cách lặp câu và đặt vào giai điệu chậm mang dáng lời ru.
Ngậm ngùi nói về điều gì?
Bài thơ tả một buổi chiều trong khu vườn vắng, người đàn ông quạt và ru người yêu ngủ, mời nàng tựa đầu vào tay mình. Không khí dịu dàng nhưng thấm một nỗi buồn không gọi tên.
Cây trinh nữ trong bài Ngậm ngùi là cây gì?
Cây trinh nữ còn gọi là cây xấu hổ, lá khép lại khi bị chạm vào hoặc khi trời tối. Trong bài thơ, hình ảnh lá trinh nữ khép lại góp phần tạo không khí chiều tàn.
Bài hát Ngậm ngùi có giống bài thơ không?
Rất gần. Vì bài thơ chỉ mười hai câu, Phạm Duy gần như không cắt mà giữ lời thơ, chỉ thêm lặp câu và chữ để bài hát có độ dài và chỗ ngân cho người hát.
