Nguyễn Bính (1918–1966) là nhà thơ của "chân quê", người đưa giọng ca dao vào Thơ Mới, và thơ ông đi vào âm nhạc theo hai đường: được phổ thành bài hát như "Cô hái mơ" (Phạm Duy) hay "Ghen" (Trọng Khương), và được ngâm, được hát theo lối dân gian như "Lỡ bước sang ngang", "Tương tư". Ngoài những bản phổ trực tiếp, tinh thần thơ Nguyễn Bính, với làng quê, cô gái thôn, lời tỏ tình vụng về, còn thấm vào rất nhiều tình ca quê hương và trữ tình về sau.
Nguyễn Bính: giọng quê giữa Thơ Mới
Nguyễn Bính quê Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), làm thơ từ rất trẻ, nổi tiếng từ cuối thập niên 1930. Giữa lúc nhiều nhà Thơ Mới hướng về thành thị, về văn chương Pháp, ông quay về làng quê: hàng cau, giàn trầu, giếng nước, hội chèo, cô gái mặc yếm. Ông viết chủ yếu bằng lục bát, thể thơ của ca dao, nên thơ ông nghe rất gần lời hát dân gian.
Hoài Thanh – Hoài Chân trong "Thi nhân Việt Nam" (1942) dành cho Nguyễn Bính những trang trân trọng, nhấn vào chất quê mùa đáng quý trong thơ ông. Ông mất năm 1966.
Vì sao thơ Nguyễn Bính gần với âm nhạc
Lục bát là thể thơ để hát
Lục bát là thể thơ của câu hò, điệu ru, lời ca dao người Việt hát từ hàng trăm năm. Một bài lục bát của Nguyễn Bính, đọc lên đã có sẵn nhịp đưa đẩy. Người ngâm thơ chỉ cần một làn điệu quen là có thể ngâm ngay; nhạc sĩ tân nhạc thì có một nền nhịp vững để viết giai điệu.
Có nhân vật và câu chuyện
Thơ Nguyễn Bính thường kể chuyện: chàng trai tương tư cô gái làng bên, cô gái lỡ duyên phải đi lấy chồng, người con gái ghen vì người yêu. Có nhân vật, có cảnh, có xung đột nhỏ. Đó là chất liệu tốt cho bài hát kể chuyện.
Lời giản dị
Ông ít dùng chữ Hán Việt, ít hình ảnh khó. Câu thơ của ông người không học nhiều cũng hiểu, nên khi thành bài hát dễ đến với đông đảo người nghe.
Những bài thơ đi vào âm nhạc
| Bài thơ | Con đường vào âm nhạc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cô hái mơ | Phạm Duy phổ thành bài hát cùng tên | Một cuộc gặp gỡ thoáng qua trên đồi, giọng nhẹ nhàng |
| Ghen | Trọng Khương phổ thành bài hát cùng tên | Lời người yêu ghen tuông đáng yêu, giọng hóm |
| Tương tư | Được ngâm, được hát, có nhiều bản phổ | Bài thơ tình chân quê nổi tiếng nhất |
| Lỡ bước sang ngang | Được ngâm, được hát theo lối dân gian, ca cổ | Lời người chị lỡ duyên dặn em gái |
Ngoài những bài trên, thơ Nguyễn Bính còn được nhiều nhạc sĩ khác phổ. Khi nghe một bài hát ghi "thơ Nguyễn Bính", nên xem tên nhạc sĩ phổ để phân biệt các bản.
"Cô hái mơ"
Bài thơ kể một chàng trai đi đường gặp cô gái hái mơ, hỏi chuyện, rồi cô đi mất. Một khoảnh khắc thoáng qua, không có kết. Phạm Duy phổ bài này thành một bài hát nhẹ nhàng, giữ giọng kể của bài thơ. Đây là bài cho thấy thơ Nguyễn Bính có thể đi vào tân nhạc mà không cần đổi giọng quê.
"Ghen"
"Ghen" là một trong những bài thơ tình hóm hỉnh nhất của Nguyễn Bính: chàng trai ghen với mọi thứ quanh người yêu, đòi cô đừng cười với ai, đừng nhìn ai. Bản phổ của Trọng Khương giữ được cái duyên ấy và được hát nhiều, vì cái ghen trong thơ vừa thật vừa dễ thương, ai nghe cũng thấy quen.
"Tương tư"
"Tương tư" có lẽ là bài thơ tình chân quê được thuộc nhiều nhất. Câu "Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông" (Nguyễn Bính, "Tương tư") đã gần như thành tục ngữ, dùng để chỉ nỗi nhớ của người ở gần mà như xa. Bài thơ được ngâm rất nhiều trên sân khấu và sóng phát thanh, và có nhiều bản phổ nhạc; hình ảnh hai thôn nhớ nhau còn được nhắc lại trong không ít bài hát về sau.
"Lỡ bước sang ngang"
Bài thơ dài là lời người chị lỡ duyên, phải đi lấy chồng không như ý, dặn dò em gái ở lại nhà. Giọng buồn, thương, rất dân gian. Bài thơ sống mạnh nhất ở hình thức ngâm và hát theo lối dân gian, ca cổ. Đây là ví dụ cho thấy không phải bài thơ nào cũng cần thành "bài hát tân nhạc" mới đến được với người nghe.
Tinh thần Nguyễn Bính trong tình ca về sau
Ngoài các bản phổ trực tiếp, ảnh hưởng của Nguyễn Bính lớn hơn ở chỗ ông tạo ra một bộ hình ảnh và một giọng điệu mà nhiều nhạc sĩ dùng lại:
- Làng quê như không gian tình yêu: giếng nước, gốc đa, bến đò, hội làng.
- Cô gái quê duyên dáng, e lệ: áo tứ thân, nón quai thao, cái yếm.
- Chàng trai tỏ tình vụng về: nhớ mà không dám nói, ghen mà không có quyền ghen.
- Nỗi buồn lỡ duyên: người con gái phải đi lấy chồng xa.
Những hình ảnh ấy xuất hiện rất nhiều trong dòng nhạc quê hương trữ tình. Không thể nói mọi bài như vậy đều chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Nguyễn Bính, vì chúng còn có gốc trong ca dao. Nhưng Nguyễn Bính là người đã đưa bộ hình ảnh ấy vào thơ hiện đại một cách đậm nét nhất, và nhiều nhạc sĩ lớn lên cùng thơ ông.
Ngâm thơ và hát thơ: hai cách cùng tồn tại
Với thơ Nguyễn Bính, ngâm thơ và phổ nhạc không thay thế nhau. Ngâm thơ giữ nguyên văn và để giọng ngâm theo dấu thanh tự nhiên của chữ; phổ nhạc đặt bài thơ vào một giai điệu cố định, có thể cắt, lặp, đổi. Nhiều người nghe biết "Tương tư" qua giọng ngâm trên đài phát thanh trước khi biết bất kỳ bản phổ nào.
Nếu có dịp, hãy nghe cùng một bài thơ ở cả hai dạng. Sẽ thấy ngâm thơ gần với cách đọc thơ hơn, còn bài hát gần với cách kể chuyện hơn.
Góc nhìn hôm nay
Thơ Nguyễn Bính vẫn được in lại thường xuyên, vẫn có trong sách giáo khoa, vẫn được ngâm trong các chương trình thơ. Các bản phổ như "Cô hái mơ", "Ghen" vẫn có mặt trong những đêm nhạc phổ thơ và nhạc quê hương.
Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc một tuyển tập thơ Nguyễn Bính có đủ "Tương tư", "Chân quê", "Lỡ bước sang ngang", "Ghen", "Cô hái mơ". Sau đó nghe các bản phổ và các bản ngâm. Nếu có dịp về vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, một buổi chiều ở đầu làng với hàng cau, giếng nước sẽ giúp bạn hiểu vì sao những câu thơ ấy lại dễ thành lời hát đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Thơ Nguyễn Bính nào được phổ nhạc?
Những bản phổ được biết nhiều là "Cô hái mơ" (Phạm Duy) và "Ghen" (Trọng Khương). "Tương tư", "Lỡ bước sang ngang" và nhiều bài khác cũng được phổ, được ngâm và hát theo lối dân gian.
Vì sao thơ Nguyễn Bính dễ phổ nhạc?
Vì ông viết chủ yếu bằng lục bát, thể thơ của ca dao, vốn có sẵn nhịp đưa đẩy. Thơ ông lại có nhân vật, câu chuyện và lời giản dị, rất hợp với bài hát kể chuyện.
Bài hát Ghen là của ai?
Bài hát "Ghen" là bản phổ nhạc của nhạc sĩ Trọng Khương từ bài thơ cùng tên của Nguyễn Bính. Bài hát giữ giọng ghen tuông hóm hỉnh, đáng yêu của bài thơ.
"Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông" là thơ của ai?
Câu thơ thuộc bài "Tương tư" của Nguyễn Bính. Câu này đã gần như thành tục ngữ, dùng để chỉ nỗi nhớ của người ở gần mà không gặp được nhau.
Chân quê trong thơ Nguyễn Bính là gì?
"Chân quê" vừa là tên một bài thơ nổi tiếng của Nguyễn Bính, vừa là cách gọi chất thơ của ông: yêu vẻ mộc mạc của làng quê, của cô gái quê, và tiếc khi vẻ ấy bị thay bằng nét thành thị.
