"Thuyền và biển" là bài thơ tình của Xuân Quỳnh, thường được ghi viết năm 1963, sau này được nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu phổ thành bài hát cùng tên, trở thành một trong những tình ca phổ thơ được yêu thích nhất ở Việt Nam. Bài thơ dùng hình ảnh con thuyền và biển để nói về tình yêu hai phía: thuyền đi xa, biển ở lại, hai bên cần nhau và nhớ nhau. Bài hát giữ lấy giọng kể dịu dàng ấy, đặt nó vào một giai điệu mềm, dễ hát.
Xuân Quỳnh và thơ tình
Xuân Quỳnh (1942–1988) sinh ở làng La Khê, Hà Đông (nay thuộc Hà Nội), là một trong những nhà thơ nữ được yêu thích nhất của thơ Việt hiện đại. Bà từng là diễn viên múa trước khi chuyển hẳn sang văn chương. Thơ tình Xuân Quỳnh nổi tiếng vì vừa nồng nhiệt vừa lo âu: yêu hết mình nhưng luôn sợ mất, luôn tự hỏi tình yêu có bền không.
Những bài như "Sóng", "Thơ tình cuối mùa thu", "Thuyền và biển" được đưa vào sách giáo khoa, được chép vào sổ tay của nhiều thế hệ học sinh. Bà mất năm 1988 trong một tai nạn giao thông, cùng chồng là nhà viết kịch Lưu Quang Vũ và con trai nhỏ.
Bài thơ kể chuyện gì
Bài thơ mở bằng lời người con gái nói với người yêu, hứa kể cho anh nghe một câu chuyện. Hai câu mở đầu, "Em sẽ kể anh nghe / Chuyện con thuyền và biển" (Xuân Quỳnh, "Thuyền và biển"), đã đặt cả bài vào giọng tâm tình: không tuyên bố, không than thở, chỉ là kể.
Câu chuyện đi theo những cặp hình ảnh: thuyền ra khơi, biển đưa thuyền đi; thuyền gặp sóng gió, biển cũng dữ dội theo; khi xa nhau, biển nhớ thuyền tới bạc đầu sóng. Cuối bài là một ý rất Xuân Quỳnh: nếu không có nhau, cả hai đều mất đi lý do tồn tại.
Thể thơ năm chữ
Bài thơ viết theo thể năm chữ, câu ngắn, nhịp đều. Thể thơ này vốn gần với lời kể, lời ru, và tạo khoảng thở tự nhiên giữa các câu. Đây là một lý do khiến bài thơ đi vào nhạc dễ dàng.
Hình ảnh quen mà không cũ
Thuyền và biển là hình ảnh rất cũ trong thơ ca dân gian Việt, gắn với "thuyền về có nhớ bến chăng". Nhưng Xuân Quỳnh đảo vai: biển không đứng yên chờ như bến, mà chuyển động cùng thuyền, vui buồn cùng thuyền. Tình yêu trong thơ bà là hai người cùng đi, không phải một người chờ một người.
Phan Huỳnh Điểu: nhạc sĩ hay phổ thơ
Phan Huỳnh Điểu (1924–2015), quê Đà Nẵng, là nhạc sĩ có nhiều bài phổ thơ thành công. Ngoài "Thuyền và biển", ông có "Bóng cây Kơ-nia" phổ thơ Ngọc Anh, một bài rất quen thuộc. Chân dung đầy đủ về ông thuộc danh mục "Nhạc sĩ tình ca"; ở đây chỉ nói về cách ông làm với bài thơ của Xuân Quỳnh.
Thời điểm ông phổ "Thuyền và biển" được các nguồn ghi không giống nhau, nhưng đều cho thấy bài hát ra đời khá lâu sau bài thơ. Đây là trường hợp thường gặp: bài thơ phải "sống" một thời gian, được nhiều người đọc, rồi mới gặp được nhạc sĩ của nó.
Từ bài thơ thành bài hát
| Khía cạnh | Bài thơ | Bài hát |
|---|---|---|
| Độ dài | Nhiều khổ, kể trọn câu chuyện | Chọn lọc các khổ tiêu biểu |
| Giọng | Người con gái kể cho người yêu | Giữ giọng kể, thường do giọng nữ hát |
| Nhịp | Năm chữ, đều | Giai điệu mềm, chậm, theo nhịp kể |
| Cao trào | Ý cuối: không có nhau thì cả hai đều mất | Đặt cao trào ở phần nói về nỗi nhớ khi xa nhau |
Nghe bài hát rồi đọc lại bài thơ, người ta sẽ thấy nhạc sĩ đã lược bớt một số khổ để bài hát gọn. Những hình ảnh mạnh nhất, như biển nhớ thuyền tới bạc đầu, được giữ và đặt ở những chỗ giai điệu lên cao. Cách xử lý này tôn trọng tinh thần bài thơ mà vẫn cho bài hát một hình dáng riêng.
Vì sao bài hát sống lâu
- Giai điệu dễ hát: không quá cao, không quá dài hơi, hợp với giọng nữ phổ thông. Nhiều người hát được ở buổi họp lớp, liên hoan.
- Lời không gắn với một thời: bài thơ không nhắc tới sự kiện, địa danh cụ thể. Ai đang yêu, ở thời nào, cũng thấy mình trong đó.
- Hình ảnh dễ hiểu: thuyền và biển, sóng và gió, ai cũng hình dung được. Không cần biết văn chương để cảm.
- Được dạy trong trường: nhiều người biết bài thơ từ sách giáo khoa, nên khi nghe bài hát có cảm giác gặp lại người quen.
Những bài thơ khác của Xuân Quỳnh với âm nhạc
Ngoài "Thuyền và biển", nhiều bài thơ của Xuân Quỳnh cũng đã được phổ nhạc, trong đó "Thơ tình cuối mùa thu" là bài được nhắc nhiều. Thơ bà hợp với nhạc vì câu ngắn, nhiều điệp ngữ, giọng tâm tình trực tiếp. Tuy vậy, không bản phổ nào khác đạt độ phổ biến như "Thuyền và biển". Đó cũng là chuyện thường gặp: một nhà thơ có nhiều bài được phổ, nhưng thường chỉ một, hai bài thật sự đi vào đời sống.
"Thuyền và biển" và "Sóng": hai bài biển của Xuân Quỳnh
Xuân Quỳnh có hai bài thơ tình nổi tiếng cùng dùng hình ảnh biển. "Sóng" là lời người con gái tự soi vào con sóng để hiểu lòng mình, một con sóng lúc mạnh mẽ lúc lặng yên, không bao giờ đứng một chỗ. "Thuyền và biển" là lời kể về hai nhân vật cần nhau. Một bài hướng vào bên trong, một bài hướng ra mối quan hệ.
| Khía cạnh | Sóng | Thuyền và biển |
|---|---|---|
| Nhân vật | Em và con sóng như một | Thuyền và biển, hai bên |
| Giọng | Tự vấn, suy tư | Kể chuyện cho anh nghe |
| Với âm nhạc | Được biết chủ yếu như bài thơ trong sách | Được biết rộng rãi qua bài hát |
Có lẽ vì có sẵn một câu chuyện và giọng kể, "Thuyền và biển" dễ thành bài hát hơn "Sóng", bài thơ cần được đọc chậm và nghĩ.
Góc nhìn hôm nay
"Thuyền và biển" vẫn được hát trong các chương trình nhạc phổ thơ, đêm nhạc tưởng nhớ Xuân Quỳnh, và trong những dịp rất đời thường như đám cưới, liên hoan. Nhiều cặp đôi chọn bài này vì nó nói về tình yêu như một sự đồng hành, không chỉ nhớ nhung.
Muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc tuyển tập thơ Xuân Quỳnh, nơi "Thuyền và biển" đứng cạnh "Sóng", để thấy hai bài cùng dùng hình ảnh biển nhưng mỗi bài một cách. Sau đó nghe vài bản thu "Thuyền và biển" của các ca sĩ khác nhau và để ý cách họ xử lý câu mở đầu: hát như kể chuyện hay hát như tâm sự. Khác biệt nhỏ ấy làm nên cá tính từng bản.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Thuyền và biển của ai?
"Thuyền và biển" là bài thơ của Xuân Quỳnh (1942–1988), thường được ghi viết năm 1963. Bài viết theo thể năm chữ, dùng hình ảnh thuyền và biển để nói về tình yêu hai phía.
Ai phổ nhạc bài Thuyền và biển?
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu (1924–2015) phổ nhạc bài thơ thành bài hát cùng tên. Ông chọn lọc các khổ tiêu biểu và giữ giọng kể tâm tình của bài thơ.
Bài hát Thuyền và biển có giống nguyên văn bài thơ không?
Không hoàn toàn. Bài hát lược bớt một số khổ để gọn hơn, giữ lại những hình ảnh mạnh nhất. Muốn biết trọn câu chuyện, nên đọc bài thơ gốc trong tuyển tập thơ Xuân Quỳnh.
Thuyền và biển nói về điều gì?
Bài thơ nói về tình yêu như sự gắn bó của thuyền và biển: thuyền đi thì biển theo, thuyền gặp gió thì biển cũng động, xa nhau thì biển nhớ thuyền. Hai bên cần nhau, thiếu một thì cả hai đều mất ý nghĩa.
Xuân Quỳnh còn bài thơ nào được phổ nhạc?
Nhiều bài thơ của Xuân Quỳnh đã được phổ nhạc, trong đó "Thơ tình cuối mùa thu" được nhắc nhiều. Tuy vậy, "Thuyền và biển" vẫn là bản phổ thơ Xuân Quỳnh phổ biến nhất.
