Bolero Việt hình thành ra sao: những bài đầu tiên còn tranh cãi

Bolero Việt hình thành dần trong thập niên 1950, khi nhạc sĩ tân nhạc viết bài trên khung nhịp rumba – bolero mà các ban nhạc khiêu vũ đang chơi, rồi bùng lên thành một dòng lớn ở đô thị miền Nam thập niên 1960. Bài bolero Việt "đầu tiên" là gì thì đến nay vẫn còn tranh cãi: những cái tên hay được nêu gồm "Nắng chiều" của Lê Trọng Nguyễn, "Đêm tàn bến Ngự" của Dương Thiệu Tước và "Gánh lúa" của Lê Hoàng Long, nhưng không bài nào được giới nghiên cứu thống nhất công nhận.

Vì sao khó chốt "bài đầu tiên"

Hỏi bài bolero đầu tiên cũng như hỏi bài tân nhạc đầu tiên: câu trả lời tuỳ vào định nghĩa. Có ba lý do khiến chuyện này khó.

• Nhịp do bản phối quyết định. Một bài có thể được ghi "Rumba" trên tờ nhạc nhưng ban nhạc đánh chậm thành bolero, hoặc ngược lại. Không ai biết chắc buổi hát đầu tiên của một bài được đệm thế nào.
• Năm sáng tác lệch giữa các nguồn. Tờ nhạc in lần đầu, lời kể của nhạc sĩ, ghi chú trên đĩa hát nhiều khi không khớp nhau vài năm.
• Ranh giới thể loại mờ. Bolero Việt không ra đời trong một ngày. Nó lớn lên từ rumba, slow và tình ca tiền chiến, nên bài nào là "bolero thật sự đầu tiên" phụ thuộc người nghe đặt tiêu chí ở đâu.

Vì vậy, một bài viết nghiêm túc nên liệt kê các ứng viên và lý do được nêu, không chọn hộ người đọc.

Những ứng viên hay được nhắc

Ngoài ba bài này, mỗi người viết về tân nhạc có thể nêu thêm vài cái tên khác. Điều chung là các ứng viên đều nằm trong khoảng đầu đến giữa thập niên 1950, đúng lúc nhạc Latin đang thịnh ở các vũ trường.

Bối cảnh: vũ trường, nhạc Latin và tân nhạc tiền chiến

Từ cuối thập niên 1930, tân nhạc Việt đã có một lớp tình ca đầu tiên, phần lớn viết theo nhịp valse, boston, slow, tango. Song song, các vũ trường ở Hà Nội và Sài Gòn chơi nhạc khiêu vũ phương Tây, trong đó nhạc Latin chiếm phần lớn: rumba, bolero, paso doble, sau này thêm cha-cha-cha. Đĩa hát của các nhóm Mỹ Latin như Trío Los Panchos có mặt trong tủ nhạc của dân chơi nhạc thành phố.

Nhạc sĩ tân nhạc thời ấy phần lớn kiêm nhạc công. Họ chơi rumba, bolero ở vũ trường buổi tối và viết bài của mình ban ngày. Việc đưa nhịp Latin vào tình ca tiếng Việt vì thế diễn ra tự nhiên, không cần ai tuyên bố.

Thập niên 1960: bolero thành một dòng riêng

Bolero chỉ thực sự thành một dòng nhạc có bản sắc khi số bài viết theo nhịp này đủ nhiều và có chung một giọng điệu. Điều đó diễn ra ở đô thị miền Nam từ cuối thập niên 1950 và mạnh nhất trong thập niên 1960 – đầu 1970. Một thế hệ nhạc sĩ viết rất nhiều cho nhịp này: Lam Phương, Trúc Phương, Thanh Sơn, Châu Kỳ, nhóm Lê Minh Bằng (Lê Dinh, Minh Kỳ, Anh Bằng), Hoài Linh, Mạnh Phát và nhiều người khác.

Những gì làm nên "giọng" bolero thời này:

• Lời kể chuyện đời thường: người ở trọ, cô gái bán hàng, chuyến tàu đêm, căn gác nhỏ, xóm nghèo. Tình yêu đặt trong những cảnh ai cũng gặp.
• Giọng hát đặc trưng: những ca sĩ như Thanh Thúy, Thanh Tuyền, Chế Linh, Duy Khánh, Hoàng Oanh, Phương Dung gắn tên mình với bolero, mỗi người một chất giọng dễ nhận.
• Kênh phát hành rộng: tờ nhạc rời bán ở sạp báo, chương trình ca nhạc trên đài phát thanh, phòng trà, đại nhạc hội, và các bản thu được bán rộng rãi. Bolero đến tai người nghe ở cả thành thị lẫn nông thôn.
• Gần gũi cải lương: nhiều ca sĩ, nhạc sĩ qua lại giữa tân nhạc và cải lương. Lối luyến láy, cách nhả chữ của bolero vì thế có hơi hướng sân khấu cải lương.

Dòng thời gian tóm tắt

1. Cuối thế kỷ 19: bolero ra đời ở Cuba, sau lan sang Mexico và khắp Mỹ Latin.
2. Thập niên 1930–1940: tân nhạc Việt hình thành; vũ trường Hà Nội, Sài Gòn chơi nhạc khiêu vũ phương Tây, trong đó có rumba, bolero.
3. Đầu – giữa thập niên 1950: xuất hiện những bài tình ca Việt viết trên nhịp rumba – bolero; các ứng viên "bài đầu tiên" nằm ở giai đoạn này.
4. Cuối thập niên 1950 – đầu 1970: bolero thành dòng riêng ở đô thị miền Nam, với lớp nhạc sĩ, ca sĩ chuyên viết và hát bolero.
5. Từ thập niên 1980–1990: bolero sống trong các bản thu, băng nhạc, ban nhạc đám cưới, quán cà phê; nhạc sĩ mới tiếp tục viết theo nhịp này.
6. Giữa thập niên 2010: các chương trình truyền hình chuyên về bolero làm dòng nhạc này phổ biến trở lại với khán giả cả nước.

Bolero Việt mượn gì và tự tạo gì

So với bolero Cuba và Mexico, bolero Việt giữ lại khung tiết tấu, nhịp chậm, cách dùng guitar làm nhạc cụ trụ cột. Nhưng nó thay gần như mọi thứ khác.

Lời bolero Latin thường là lời tỏ tình trực tiếp, xoay quanh "anh – em" và nụ hôn, vòng tay. Lời bolero Việt thì kể chuyện, có không gian và hoàn cảnh xã hội rõ ràng. Giai điệu bolero Latin thường có quãng nhảy rộng, cần giọng mở. Giai điệu bolero Việt bám dấu thanh tiếng Việt, đi bậc liền, để ca sĩ luyến láy. Cách hát cũng khác: các trio Mexico hát hoà bè ba giọng, còn bolero Việt chủ yếu đơn ca hoặc song ca nam nữ.

Nói cách khác, bolero Việt lấy cái khung, còn nội thất là của người Việt.

Góc nhìn hôm nay: lần lại dấu vết thế nào

Muốn tự kiểm chứng câu chuyện hình thành bolero, có ba cách thiết thực.

• Nghe theo thứ tự thời gian. Nghe vài bài ứng viên đầu thập niên 1950 rồi nghe một bài bolero tiêu biểu giữa thập niên 1960. Sẽ thấy khung nhịp đã có từ đầu, còn giọng điệu kể chuyện đậm dần về sau.
• Tìm tờ nhạc cũ. Các thư viện, người sưu tầm và nhiều trang lưu trữ tư nhân giữ tờ nhạc rời thời ấy. Dòng chữ ghi điệu ở góc trên ("Rumba", "Boléro", "Slow") là chứng cứ quý về cách chính nhạc sĩ nghĩ về bài của mình.
• Đọc sách và báo về tân nhạc. Hồi ký của nhạc sĩ cùng thời và các bài báo chính thống về những nhạc sĩ tiên phong thường có chi tiết về vũ trường, ban nhạc, phòng trà. Khi gặp câu "bài bolero đầu tiên là…", hãy xem người viết dựa vào nguồn nào.

Thái độ đúng với câu hỏi "bài nào đầu tiên" là tò mò chứ không phải tranh thắng. Điều chắc chắn hơn nhiều là: trong khoảng mười năm, một nhịp nhạc nhập khẩu đã trở thành một dòng tình ca rất Việt Nam.