Nhạc vàng, nhạc sến và nhạc trữ tình là ba tên gọi chồng lên nhau nhưng không trùng: "nhạc vàng" thường chỉ mảng tân nhạc đô thị miền Nam giai đoạn 1954–1975, gồm cả bolero lẫn tình khúc nhiều nhịp khác; "nhạc sến" là cách gọi dân gian, nhiều sắc thái, thường nhắm vào những bài bolero bình dân, lời mộc; "nhạc trữ tình" là tên gọi trung tính được dùng rộng rãi ngày nay trên truyền hình, đĩa nhạc và sân khấu cho dòng tình ca – quê hương nhịp chậm. Hiểu đúng từng chữ giúp tránh những cuộc cãi nhau không cần thiết khi nói về âm nhạc.
Vì sao một dòng nhạc lại có nhiều tên
Tên của một dòng nhạc hiếm khi do nhà nghiên cứu đặt. Nó do người nghe, người bán đĩa, người làm chương trình gọi dần mà thành. Mỗi tên gọi ra đời ở một thời điểm, mang theo cách nhìn của người dùng nó. Có tên khen, có tên chê, có tên cố tình trung tính. Theo thời gian, nghĩa của chữ còn trôi đi.
Với tân nhạc Việt, chuyện tên gọi càng rối vì một bài hát có thể thuộc nhiều nhóm cùng lúc. "Nửa đêm ngoài phố" của Trúc Phương vừa là bolero (theo nhịp), vừa thuộc mảng nhạc vàng (theo thời kỳ và nơi ra đời), vừa được xếp vào nhạc trữ tình (theo cách gọi hiện nay), và có người gọi nó là nhạc sến (theo sắc thái lời và cách hát).
Bảng so sánh các tên gọi
| Tên gọi | Thường dùng để chỉ | Tiêu chí | Sắc thái |
|---|---|---|---|
| Bolero | Bài hát đệm theo nhịp bolero | Nhịp điệu | Trung tính, kỹ thuật |
| Nhạc vàng | Tân nhạc đô thị miền Nam 1954–1975, nhất là tình ca | Thời kỳ, nơi ra đời | Ngày nay chủ yếu là tên dòng nhạc |
| Nhạc sến | Bài tình ca bình dân, lời mộc, hát nhiều luyến láy | Thẩm mỹ, sắc thái | Từng mang ý chê; nay nhiều người dùng thân mật |
| Nhạc mùi | Bài hát lời bi lụy, dễ làm người nghe xúc động | Cảm xúc | Khẩu ngữ miền Nam, nửa đùa nửa thật |
| Nhạc trữ tình | Tình ca và nhạc quê hương nhịp chậm, gồm bolero | Thể loại rộng | Trung tính, dùng trong truyền hình, đĩa nhạc |
| Nhạc xưa | Tân nhạc trước thập niên 1980 nói chung | Thời gian | Trung tính, thân mật |
Nhạc vàng: tên của một giai đoạn
"Nhạc vàng" ngày nay được dùng phổ biến như tên gọi mảng tân nhạc ra đời ở đô thị miền Nam trong khoảng 1954–1975, trong đó tình ca chiếm phần lớn. Nguồn gốc chữ "vàng" có nhiều cách giải thích, người viết tân nhạc mỗi người kể một kiểu, nên ở đây không chọn cách nào.
Điều quan trọng là phạm vi: nhạc vàng không đồng nghĩa với bolero. Nó bao gồm bolero, nhưng còn có slow, tango, valse, boston, những tình khúc viết cho phòng trà và những bài viết cho đại nhạc hội. Một tình khúc giọng thính phòng của Ngô Thụy Miên và một bài bolero của Thanh Sơn có thể cùng được xếp vào "nhạc vàng" theo thời kỳ, dù nghe rất khác nhau.
Khi đọc một bài viết dùng chữ "nhạc vàng", hãy để ý người viết đang dùng nó theo nghĩa rộng (tân nhạc miền Nam thời ấy) hay nghĩa hẹp (bolero, tình ca bình dân). Hai nghĩa này hay bị trộn.
Nhạc sến: một chữ đổi nghĩa theo thời gian
Những cách giải thích về chữ "sến"
Chữ "sến" có nhiều giả thuyết về nguồn gốc, chưa cái nào được xác nhận. Có người cho rằng nó gắn với tên "Sến", một tên gọi phổ biến của phụ nữ miền quê thời trước, ngụ ý đây là nhạc của người lao động bình dân. Có người cho rằng nó rút từ chữ "sentimental" (tình cảm, uỷ mị). Cũng có cách giải thích khác. Không chắc thì tốt nhất nên trình bày như vậy: chữ này có nhiều cách hiểu về gốc.
"Sến" và "sang"
Trong các cuộc bàn luận về âm nhạc ở đô thị miền Nam thời trước, "nhạc sến" hay được đặt đối lại với "nhạc sang": một bên là bài hát lời mộc, giai điệu dễ nhớ, hát nhiều luyến láy; một bên là tình khúc có lời giàu hình ảnh văn chương, giai điệu phức tạp hơn, hát kiểu phòng trà. Sự phân chia này mang nhiều định kiến về giai tầng và thị hiếu, và chính nhiều nhạc sĩ viết cả hai loại.
Ngày nay
Ngày nay "sến" đã đi ra khỏi âm nhạc, thành một tính từ trong đời sống: "câu nói sến quá", "bộ phim sến". Khi dùng cho nhạc, nhiều người nói "nhạc sến" một cách trìu mến, không còn ý chê. Tuy vậy, với một số nhạc sĩ và người hâm mộ lớn tuổi, chữ này vẫn có thể gây khó chịu. Trong văn viết trang trọng, "nhạc trữ tình" hoặc "bolero" là lựa chọn an toàn hơn.
Nhạc trữ tình: tên gọi rộng và trung tính
"Nhạc trữ tình" nghĩa gốc rất rộng: nhạc biểu lộ tình cảm. Nhưng trong ngôn ngữ của truyền hình, đĩa nhạc và sân khấu ca nhạc Việt Nam từ thập niên 1990 trở đi, chữ này dần chỉ một dòng cụ thể: tình ca và nhạc quê hương nhịp chậm, giai điệu dễ nhớ, lời kể chuyện, trong đó bolero là phần lõi.
Các chương trình truyền hình về bolero, những đêm nhạc "trữ tình – bolero" dùng chữ này như một cái nhãn rõ ràng cho khán giả. Nó có ưu điểm là trung tính, không mang dấu vết tranh luận cũ, và đủ rộng để chứa cả bài mới viết sau này.
Nhược điểm cũng nằm ở chỗ quá rộng: dưới nhãn "nhạc trữ tình" có cả dân ca mới, nhạc quê hương, bolero, tình khúc tiền chiến được hát theo lối trữ tình. Người muốn tìm đúng thứ mình thích vẫn cần biết thêm nhịp điệu và tên nhạc sĩ.
Gọi tên thế nào cho đúng ngữ cảnh
- Nói về nhịp, cách đệm, cách hát: dùng "bolero", "rumba", "slow". Đây là ngôn ngữ của người làm nhạc.
- Nói về một giai đoạn lịch sử: dùng "tân nhạc đô thị miền Nam 1954–1975", hoặc "nhạc vàng" khi cần gọi theo cách quen thuộc với người đọc.
- Giới thiệu chương trình, viết bìa đĩa, viết bài phổ thông: "nhạc trữ tình", "bolero – trữ tình" là cách gọi trung tính, ai cũng hiểu.
- Nói chuyện thân mật: "nhạc sến", "nhạc mùi" được, nhưng nên biết người đối diện có thấy thoải mái không.
Góc nhìn hôm nay
Cuộc tranh luận "sến hay sang" từng rất gay gắt giờ đã nhạt đi nhiều. Người nghe trẻ thoải mái nghe một bài bolero rồi chuyển sang một tình khúc thính phòng, rồi sang V-pop, không thấy cần chọn phe thẩm mỹ. Các nhà sản xuất cũng phối lại bolero bằng piano, dàn dây, nhịp điện tử, làm mờ thêm ranh giới.
Cách tôn trọng nhất với một dòng nhạc là gọi nó bằng tên mà người làm ra nó chấp nhận, và dùng các tên gọi khác khi đã hiểu rõ chúng nghĩa gì. Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc hồi ký, phỏng vấn của chính nhạc sĩ, ca sĩ dòng nhạc này: nhiều người đã nói về các tên gọi gắn với mình, mỗi người một thái độ, và chính sự khác nhau ấy là tư liệu quý.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc vàng là gì?
Nhạc vàng là tên gọi phổ biến của mảng tân nhạc ra đời ở đô thị miền Nam khoảng 1954–1975, chủ yếu là tình ca. Nó gồm bolero nhưng cũng có slow, tango, valse, boston và các tình khúc phòng trà.
Nhạc sến là gì, vì sao gọi là sến?
Nhạc sến là cách gọi dân gian cho những bài tình ca bình dân, lời mộc, hát nhiều luyến láy. Nguồn gốc chữ "sến" có nhiều giả thuyết, như từ tên gọi "Sến" phổ biến ở miền quê hoặc từ chữ "sentimental", chưa giả thuyết nào được xác nhận.
Nhạc trữ tình và bolero có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Bolero là tên một nhịp điệu. Nhạc trữ tình là nhãn rộng cho tình ca và nhạc quê hương nhịp chậm, trong đó bolero là phần lõi nhưng còn có rumba, slow, valse và dân ca mới.
Nhạc vàng có phải là bolero không?
Không phải mọi bài nhạc vàng đều là bolero. Nhạc vàng gọi theo thời kỳ và nơi ra đời, bolero gọi theo nhịp. Nhiều bài nhạc vàng là slow hay tango, và nhiều bài bolero được viết sau năm 1975.
Gọi "nhạc sến" có phải là chê không?
Trước đây chữ này thường mang ý chê. Ngày nay nhiều người dùng nó thân mật, thậm chí trìu mến, nhưng một số nhạc sĩ, ca sĩ và người hâm mộ vẫn không thích. Trong văn viết trang trọng nên dùng "bolero" hoặc "nhạc trữ tình".
