Biển và sóng trong tình ca Việt thường đóng một trong hai vai: biển là người yêu rộng lớn, kiên nhẫn (còn con thuyền, con sóng là người kia), hoặc biển là khoảng cách ngăn hai người. Cặp ẩn dụ "thuyền – biển" và "sóng – bờ" có gốc từ ca dao, được Xuân Quỳnh làm mới trong thơ rồi đi vào nhạc qua Phan Huỳnh Điểu, Trịnh Công Sơn, Phú Quang. Bài này giải nghĩa các ẩn dụ biển hay gặp, gợi ý bài nên nghe, và so với cách tình ca Pháp, Mỹ hát về biển.
Biển trong tình ca: ba vai thường gặp
Đọc lời của vài chục bài tình ca có biển, sẽ thấy biển hầu như chỉ đóng ba vai:
- Biển là một người trong cuộc tình. Thường là người đàn ông — rộng, sâu, đứng yên chờ — còn thuyền hay sóng là người con gái đi rồi về. Nhưng cũng có bài đảo vai.
- Biển là nơi hẹn hò, nơi kỷ niệm. Bãi cát, dấu chân, buổi chiều ngồi nhìn sóng. Biển ở đây là phông nền cụ thể.
- Biển là khoảng cách. Người ở bên kia biển, người đi trên biển, người chờ nơi bến. Biển chia đôi.
Vai thứ nhất là đặc sản của tình ca Việt. Vai thứ hai và thứ ba thì tình ca nước nào cũng có.
Gốc ca dao: thuyền nhớ bến, bến đợi thuyền
Trước khi có tân nhạc, ca dao đã có cặp hình ảnh thuyền – bến: thuyền đi xa vẫn nhớ bến, bến đứng một chỗ đợi thuyền. Người con trai là thuyền, người con gái là bến — một quy ước có từ nếp sống sông nước, khi người đi buôn, đi đánh cá là đàn ông. Những câu hát giao duyên kiểu này là phần đất mà các wiki về ca dao, dân ca đã viết kỹ; ở đây chỉ cần nhớ rằng tình ca hiện đại thừa hưởng cái khung ấy rồi mở rộng từ bến ra biển.
"Con thuyền không bến" của Đặng Thế Phong (cuối thập niên 1930 – đầu 1940) là một trong những bài tân nhạc đầu tiên dùng hình ảnh con thuyền trôi trên sông nước đêm, không biết bến nào, để nói về một tình cảm lửng lơ. Từ đó, thuyền và nước thành bộ hình ảnh quen của tình ca lãng mạn.
Thuyền và biển: Xuân Quỳnh, Phan Huỳnh Điểu
Bước ngoặt của ẩn dụ biển là thơ Xuân Quỳnh. Bài "Thuyền và biển" của bà, viết đầu thập niên 1960, kể chuyện con thuyền và biển như hai người yêu: thuyền đi đâu biển cũng theo, thuyền xa thì biển nhớ. Bà không giữ nguyên quy ước "đàn ông là thuyền, đàn bà là bến" của ca dao mà để hai bên ngang nhau, cùng chuyển động.
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu phổ bài thơ thành ca khúc cùng tên, trở thành một trong những tình ca phổ thơ được hát nhiều nhất. Bản nhạc giữ được nhịp kể chuyện của bài thơ, chia thành những đoạn như những đợt sóng, có đoạn êm, có đoạn dâng lên. Nghe bài này, để ý cách nhạc sĩ đặt cao trào đúng vào chỗ bài thơ nói về nỗi nhớ của biển khi thuyền đi xa — đó là chỗ người hát cần nhiều hơi nhất.
Xuân Quỳnh còn bài "Sóng" (1967), nơi con sóng vừa dữ dội vừa dịu êm, vừa ồn ào vừa lặng lẽ, là chân dung một người con gái đang yêu. "Sóng" được nhiều người phổ nhạc, nhưng bản thân bài thơ mới là thứ người ta thuộc. Chuyện bài thơ – bài hát kể kỹ hơn trong mục thơ tình phổ nhạc của wiki này.
Biển nhớ: khi biển là nơi chờ đợi
Trịnh Công Sơn có "Biển nhớ", một bài biển không có sóng dữ mà chỉ có nỗi chờ: người ở lại hẹn hò với biển, với gió, với một ngày người kia trở về. Biển ở đây là vai thứ ba — khoảng cách — nhưng được hát bằng giọng dịu, không than khóc. Đây là bài hay được hát trong các buổi chia tay, tiễn bạn, cả trong đám tiễn người đi xa, vì lời nó đủ rộng để hợp nhiều hoàn cảnh.
Phú Quang có "Biển, nỗi nhớ và em", một bài dài, trải rộng, tả biển đêm và nỗi nhớ một người con gái. So với "Biển nhớ" của Trịnh Công Sơn, bài của Phú Quang có nhiều cảnh hơn — sóng, cát, gió — và giai điệu kiểu hòa tấu, cần ca sĩ có hơi dài.
Bảng tra: ẩn dụ biển và nghĩa thường gặp
| Hình ảnh | Thường tượng trưng cho | Cảm xúc đi kèm | Bài ví dụ |
|---|---|---|---|
| Con thuyền | người đi, người chưa định, đôi khi người con trai | phiêu bạt, nhớ bến | Con thuyền không bến (Đặng Thế Phong) |
| Biển | người yêu bao dung, chờ đợi; hoặc khoảng cách | kiên nhẫn, nhớ | Thuyền và biển (Phan Huỳnh Điểu, thơ Xuân Quỳnh) |
| Sóng | tâm trạng người đang yêu, lúc dữ lúc êm | khao khát, bồn chồn | bài thơ "Sóng" (Xuân Quỳnh) và các bản phổ |
| Bờ, bến, bãi cát | nơi ở lại, nơi hẹn | chờ đợi, kỷ niệm | Biển nhớ (Trịnh Công Sơn) |
| Biển đêm | nỗi nhớ không đáy | cô đơn, sâu lắng | Biển, nỗi nhớ và em (Phú Quang) |
Biển trong tình ca Pháp và Mỹ
Người Việt lớn tuổi biết nhiều bài biển của Pháp. "La mer" của Charles Trenet (1946) thật ra không phải bài tình yêu theo nghĩa hẹp mà là bài ca ngợi biển, nhưng giai điệu của nó trở thành tình ca khi Bobby Darin hát bản tiếng Anh "Beyond the Sea" (1959) với lời Jack Lawrence: người đàn ông đứng bên bờ biển nghĩ về người yêu ở phía bên kia và tin rằng sẽ gặp lại. Một giai điệu, hai lớp nghĩa — so sánh hai bản là bài tập nghe rất thú vị.
"Aline" của Christophe (1965) là một bài biển Pháp khác quen với người Việt: chàng trai vẽ khuôn mặt người yêu trên cát, rồi một cơn mưa đổ xuống bãi biển xóa mất, và người cũng không còn. Bãi biển ở đây là nơi những gì đẹp nhất cũng không giữ được.
Nhạc Mỹ thập niên 1960 có "Sealed with a Kiss" (Brian Hyland, 1962), bài hát về mùa hè chia tay: hai người xa nhau suốt mùa hè, hứa gửi thư. Bãi biển và mùa hè ở đây là bối cảnh của tình yêu tuổi trẻ — một vai mà tình ca Việt dùng ít, vì mùa hè trong nhạc Việt thường gắn với hoa phượng và sân trường hơn là biển.
Biển trong nhạc trẻ: bớt ẩn dụ, nhiều chuyến đi
Ballad Việt từ thập niên 2000 dùng biển theo kiểu khác: biển là nơi đi chơi, đi trốn, đi chữa lành sau chia tay. Ẩn dụ thuyền – biển ít dần, thay bằng chi tiết cụ thể: chuyến xe đêm ra biển, bình minh trên bãi, tấm ảnh hai người chụp ở biển. Đó là sự đổi thay chung của tình ca: từ biểu tượng sang kể chuyện.
Điều này giải thích vì sao các bài biển thế hệ trước vẫn được hát lại nhiều. Khi muốn một bài biển có chiều sâu, người ta vẫn quay về "Thuyền và biển", "Biển nhớ". Khi muốn một bài biển gần đời mình, người ta tìm bài mới. Hai lớp này không thay thế nhau.
Gợi ý nghe và hát
- Muốn hiểu ẩn dụ: đọc bài thơ "Thuyền và biển" của Xuân Quỳnh trước, rồi nghe bản phổ của Phan Huỳnh Điểu. Để ý câu nào nhạc sĩ lặp, câu nào nhạc sĩ đẩy lên cao.
- Muốn một bài biển dịu: "Biển nhớ" (Trịnh Công Sơn), hợp hát mộc với guitar, tông thấp vừa.
- Muốn nghe một giai điệu hai đời: "La mer" (Charles Trenet) rồi "Beyond the Sea" (Bobby Darin).
- Muốn bài biển tuổi trẻ: "Sealed with a Kiss" — ngắn, dễ hát, tiếng Anh đơn giản.
- Khi hát bài biển dài: chia hơi theo "đợt sóng" — mỗi câu nhạc là một đợt, lấy hơi ở chỗ nghỉ tự nhiên, đừng cố hát liền hai câu.
Một điều nên tránh khi chọn bài biển để hát tặng: đọc kỹ lời. Nhiều bài biển nghe êm nhưng nội dung là chia tay hẳn. Hát tặng người yêu một bài "biển chia đôi" vào ngày kỷ niệm có thể gây hiểu nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Bài hát "Thuyền và biển" là của ai?
"Thuyền và biển" là ca khúc của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, phổ từ bài thơ cùng tên của Xuân Quỳnh viết đầu thập niên 1960. Bài hát giữ nhịp kể của bài thơ, kể chuyện con thuyền và biển như hai người yêu nhau.
Trong tình ca, thuyền và biển tượng trưng cho gì?
Thuyền thường là người đi, người phiêu bạt; biển hoặc bến là người ở lại chờ đợi. Gốc của cặp hình ảnh này nằm trong ca dao, còn thơ Xuân Quỳnh làm mới bằng cách để thuyền và biển ngang nhau, cùng yêu và cùng nhớ.
"Beyond the Sea" có phải bài gốc không?
Không. Giai điệu gốc là "La mer" của Charles Trenet (1946), lời tiếng Pháp ca ngợi biển. Bản tiếng Anh "Beyond the Sea" với lời Jack Lawrence biến nó thành một bài tình ca, nổi tiếng qua giọng Bobby Darin năm 1959.
Có bài hát nào về biển của Trịnh Công Sơn?
Bài được biết nhiều nhất là "Biển nhớ", một bài hát về nỗi chờ đợi người đi xa, giọng dịu và lời đủ rộng để hát trong nhiều dịp chia tay. Biển trong bài là nơi người ở lại gửi gắm nỗi nhớ.
Bài thơ "Sóng" của Xuân Quỳnh có được phổ nhạc không?
Có, bài thơ được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc qua các thời kỳ, nhưng chưa bản nào nổi tiếng ngang chính bài thơ. Người đọc vẫn thuộc "Sóng" như một bài thơ hơn là một bài hát.