Tình ca Pháp: Édith Piaf, Charles Aznavour và những bài hát yêu

Tình ca Pháp là những bài hát yêu thuộc dòng chanson: lời được đặt lên trước, giai điệu đi theo lời, người hát kể một cuộc tình như kể chuyện của chính mình. Hai cái tên đứng ở trung tâm là Édith Piaf (1915–1963), giọng hát của tình yêu dữ dội và mất mát, và Charles Aznavour (1924–2018), người kể chuyện tình bằng những chi tiết rất đời. Quanh họ còn có Jacques Brel, Gilbert Bécaud, Yves Montand, Joe Dassin, Salvatore Adamo — những giọng ca từng vang trong phòng trà và radio Việt Nam.

Tình ca trong chanson khác tình ca pop ở chỗ nào

Một bản ballad pop Mỹ thường dựng quanh một câu điệp khúc dễ nhớ và một cú lên nốt cao. Tình ca Pháp truyền thống đi đường khác: nó cần một nhân vật, một nơi chốn và một khoảnh khắc. Người nghe được đặt vào giữa một căn phòng trọ, một ga tàu, một quán cà phê lúc đóng cửa. Câu chuyện đi trước, giai điệu theo sau.

Vì thế người hát chanson được đánh giá trước hết ở cách nói chữ. Nhiều câu gần như đọc lên, có chỗ ngừng, chỗ thì thầm, chỗ vỡ giọng. Giọng đẹp là chưa đủ; người nghe Pháp chờ xem ca sĩ có tin vào điều mình đang kể không.

Phần đệm cũng mang dấu riêng: accordion của các quán nhảy bình dân Paris (bal-musette), piano phòng trà, dàn dây nhẹ ở các bản thu thập niên 1950–1960. Ở các bài về tình yêu, phần nhạc thường lùi lại rất xa để lời đứng ra trước.

Édith Piaf: tình yêu như một cơn sốt

Piaf sinh ở Paris năm 1915, lớn lên trong cảnh nghèo, hát rong trên phố trước khi được phát hiện vào giữa thập niên 1930. Thân hình nhỏ bé — cái tên sân khấu "Piaf" trong tiếng lóng Paris nghĩa là con chim sẻ — nhưng giọng hát có sức nặng lạ, rung mạnh ở cuối câu, như người đang gắng nói hết trước khi hụt hơi.

La Vie en rose

Piaf tự viết lời La Vie en rose năm 1945, phần nhạc ghi tên Louiguy. Bài thu đĩa và phát hành khoảng 1946–1947, rồi trở thành bài hát tình yêu tiếng Pháp được biết đến nhiều nhất thế giới. Ý chính đơn giản: khi được người mình yêu ôm vào lòng, cả thế giới nhuốm màu hồng. Cái hay là sự đơn giản đó được hát bằng giọng của một người phụ nữ đã từng trải, nên nghe không ngây thơ mà như một niềm hạnh phúc biết là mong manh.

Hymne à l'amour

Hymne à l'amour (Bài ca tình yêu) lời Piaf, nhạc Marguerite Monnot — người cộng tác thân thiết nhất của bà. Bài gắn với mối tình giữa Piaf và võ sĩ quyền Anh Marcel Cerdan, người mất trong tai nạn máy bay tháng 10/1949. Theo nhiều tư liệu, bài được viết trước tai nạn, nhưng từ đó công chúng luôn nghe nó như lời một người yêu dám đánh đổi mọi thứ, kể cả khi người kia đã đi xa mãi. Đây là ví dụ điển hình của tình ca Piaf: không có chừng mực, yêu là tuyệt đối.

Những bài khác của Piaf nên nghe khi tìm hiểu mảng tình ca là Padam, padam (1951), Milord (1959, lời Georges Moustaki, nhạc Monnot) — chuyện một cô gái quán cảng an ủi một quý ông thất tình.

Charles Aznavour: kể chuyện tình bằng chi tiết

Aznavour sinh năm 1924 ở Paris trong một gia đình gốc Armenia. Cuối thập niên 1940 ông theo đoàn lưu diễn của Piaf, vừa viết bài vừa lo việc vặt, và chính bà là người khuyến khích ông theo đuổi con đường ca sĩ. Giọng ông không đẹp theo chuẩn thời đó — hơi khàn, hơi mũi — và báo chí ban đầu chê nhiều. Ông thắng bằng bài hát.

Điểm mạnh của Aznavour là chi tiết. Ông không hát "anh yêu em" chung chung mà dựng cảnh: một xưởng vẽ trên đồi Montmartre, một chuyến đi Venise khi cuộc tình đã nguội, một người đàn ông nhìn lại tuổi trẻ đã phung phí.

• La Bohème (1965, lời Jacques Plante): một họa sĩ già trở lại Montmartre, nhớ thời nghèo, đói và yêu say đắm. Tình yêu ở đây gắn với tuổi trẻ — cả hai đã qua.
• Que c'est triste Venise (1964): thành phố của các cặp tình nhân hoá buồn khi người ta không còn yêu nhau. Một ý tưởng ngược đơn giản mà đắt.
• Hier encore (1964): nhìn lại những năm hai mươi tuổi; bản tiếng Anh Yesterday When I Was Young cũng nổi tiếng.
• She (1974, viết cùng Herbert Kretzmer, tiếng Anh): làm cho một loạt phim truyền hình Anh, sau này trở lại mạnh khi xuất hiện trong phim Notting Hill (1999) qua giọng Elvis Costello.

Aznavour hát đến tận cuối đời; ông mất năm 2018 ở tuổi 94, vẫn còn lịch biểu diễn.

Những giọng khác của tình ca Pháp

Jacques Brel – Ne me quitte pas

Brel là người Bỉ, hát tiếng Pháp. Ne me quitte pas (1959) là lời van xin của một người đàn ông sắp bị bỏ, hứa hẹn những điều ngày càng không tưởng. Bài được hát lại vô số lần, kể cả bản tiếng Anh If You Go Away. Nghe Brel để thấy tình ca có thể gần như một màn độc thoại sân khấu.

Gilbert Bécaud – Et maintenant

Et maintenant (1961) dựng trên nhịp kiểu bolero lặp đi lặp lại, dồn dần như một người không biết làm gì với ngày tháng sau khi người yêu đi. Bản tiếng Anh là What Now My Love.

Yves Montand – Les feuilles mortes

Les feuilles mortes (Những chiếc lá úa) thơ Jacques Prévert, nhạc Joseph Kosma, ra đời giữa thập niên 1940 và gắn với giọng Yves Montand. Bản tiếng Anh Autumn Leaves trở thành một chuẩn mực của jazz. Lá rụng, kỷ niệm, tình đã qua — mô-típ mùa thu của tình ca có một tổ tiên lớn ở đây.

Thế hệ thập niên 1960–1970

Làn sóng yé-yé đầu thập niên 1960 mang tình ca tuổi học trò: Françoise Hardy với Tous les garçons et les filles (1962) — một cô gái thấy ai cũng có đôi trừ mình. Salvatore Adamo, người Bỉ gốc Ý, có Tombe la neige (1963): tuyết rơi, người yêu không đến. Christophe có Aline (1965). Sang thập niên 1970, Joe Dassin với L'été indien và Et si tu n'existais pas (cùng năm 1975) mang lối hát trầm ấm, nói nhiều hơn hát.

Gần hơn, Lara Fabian (Bỉ – Canada) với Je t'aime (1996) đi theo lối ballad nốt cao, cho thấy tình ca Pháp cũng hấp thụ phong cách pop quốc tế.

Bài nên nghe

Nghe tình ca Pháp khi không biết tiếng Pháp

Phần lớn người Việt nghe chanson mà không hiểu hết lời. Vẫn có cách nghe sâu hơn:

1. Đọc bản dịch nghĩa một lần trước khi nghe. Chanson sống bằng câu chuyện; biết ai đang nói với ai là đã hiểu được nửa bài.
2. Nghe các bản thu trực tiếp. Piaf, Brel, Aznavour đều có nhiều bản thu sân khấu; ở đó thấy rõ cách họ ngừng, nhấn, kéo chữ.
3. So một bài qua nhiều giọng. Les feuilles mortes qua Yves Montand, qua một ca sĩ jazz Mỹ hát Autumn Leaves, rồi qua một bản lời Việt — sẽ thấy cùng một giai điệu đổi tính cách ra sao.
4. Chú ý âm "r" và âm mũi. Âm "r" rung trong cổ họng kiểu Piaf thuộc lối phát âm Paris xưa; ca sĩ thế hệ sau hát mềm hơn nhiều.

Góc nhìn từ người nghe Việt

Nhạc Pháp vào đô thị Việt Nam từ nửa đầu thế kỷ 20 qua đĩa hát, phim ảnh và trường học. Đến thập niên 1960, ở Sài Gòn và Hà Nội xưa, nhiều người thuộc chanson bằng tiếng Pháp; ở miền Nam, phong trào đặt lời Việt cho nhạc Pháp phát triển mạnh, và một số bài như Aline, Tombe la neige, La Vie en rose có nhiều bản lời Việt của nhiều người khác nhau. Vì có nhiều bản, khi gặp một bài "nhạc Pháp lời Việt" nên tra xem bản mình đang nghe là lời của ai, thay vì mặc định một tên.

Tình ca Pháp cũng để lại dấu trong cách viết tình ca Việt: thói quen dựng cảnh (phố, mùa thu, lá rơi, quán vắng), xưng hô thân mật, và giọng kể ngôi thứ nhất. Người nghe tình ca Việt thế hệ trước sẽ thấy nhiều nét quen khi nghe lại chanson gốc.

Ngày nay muốn nghe tình ca Pháp hát sống, chỗ dễ nhất là các phòng trà ở Hà Nội và TP.HCM có đêm nhạc Pháp; các trung tâm văn hoá Pháp (Institut français) ở hai thành phố cũng hay tổ chức đêm chanson. Ở nhà, nên tìm các tuyển tập bản thu gốc thay vì bản phối lại hiện đại, để nghe đúng chất giọng một thời.