Tình ca Ý có ba lớp nối tiếp nhau: canzone napoletana (ca khúc Napoli) cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 như 'O sole mio, Torna a Surriento; tình ca pop thời Liên hoan Sanremo từ năm 1951; và lối "pop lirico" của các giọng tenor như Andrea Bocelli. Điểm chung là giai điệu rộng, lời giàu nguyên âm, cao trào hát hết giọng — thứ làm cho tiếng Ý được gọi là ngôn ngữ dễ hát nhất châu Âu.
Tiếng Ý và thói quen hát cho trọn hơi
Tiếng Ý có năm nguyên âm rõ, phần lớn chữ kết thúc bằng nguyên âm. Câu hát vì thế nối liền, ít bị phụ âm cắt ngang, rất hợp lối hát legato (liền tiếng) của opera. Truyền thống bel canto — hát đẹp, tròn, đều hơi — không chỉ ở nhà hát mà thấm vào cả bài hát đường phố.
Hệ quả là tình ca Ý thường được viết để phô giọng. Bài hay để dành một nốt dài ở cuối điệp khúc, một chỗ người hát mở hết cổ họng. Người nghe Ý chờ chỗ đó như chờ cao trào một vở kịch. Đây là điểm khác lớn với chanson Pháp, nơi lời và cách nói được đặt lên trên giọng.
Canzone napoletana: tình ca của thành phố cảng
Napoli cuối thế kỷ 19 có một nền công nghiệp ca khúc riêng: nhà xuất bản tờ nhạc, các cuộc thi bài hát gắn với lễ hội Piedigrotta, các nghệ sĩ hát ở quán và trên phố. Ca khúc viết bằng phương ngữ Napoli, nói về biển, nắng, và nhiều nhất là tình yêu — thường là tình yêu đơn phương hoặc bị phụ.
- 'O sole mio (1898, lời Giovanni Capurro, nhạc Eduardo di Capua): mặt trời đẹp nhất không ở trên trời mà là gương mặt người yêu. Câu so sánh giản dị đã thành biểu tượng của cả nước Ý.
- Torna a Surriento (đầu thế kỷ 20, anh em nhà De Curtis): lời gọi người yêu trở về Sorrento, giai điệu chuyển giữa giọng thứ và giọng trưởng như tâm trạng chòng chành giữa trách và mong.
- Core 'ngrato (1911, nhạc Salvatore Cardillo, lời Riccardo Cordiferro): "trái tim bội bạc", viết ở New York cho Enrico Caruso. Đây là ví dụ cho thấy canzone đã theo người di cư Ý sang Mỹ.
Enrico Caruso (1873–1921), danh ca opera người Napoli, thu đĩa nhiều bài canzone đầu thế kỷ 20 và đưa chúng ra thế giới. Từ đó gần như mọi giọng tenor lớn — Beniamino Gigli, Giuseppe Di Stefano, Luciano Pavarotti — đều có tuyển tập ca khúc Napoli. Buổi hoà nhạc Ba giọng tenor (Carreras, Domingo, Pavarotti) ở Roma năm 1990 lại đưa những bài này đến với khán giả truyền hình khắp thế giới.
Sanremo: nơi tình ca pop Ý được chọn mỗi năm
Liên hoan ca khúc Ý ở thành phố biển Sanremo (vùng Liguria) bắt đầu năm 1951 và gần như năm nào cũng diễn ra từ đó. Đây là cuộc thi bài hát mới, không phải thi giọng: mỗi năm hàng chục ca khúc chưa từng phát hành được hát lần đầu, truyền hình trực tiếp toàn quốc. Bài thắng cuộc và nhiều bài không thắng sẽ thành hit của năm. Phần lớn các bài là tình ca.
Vài mốc đáng nhớ
- 1951: bài thắng giải đầu tiên là Grazie dei fiori do Nilla Pizzi hát — lời cảm ơn những bó hoa của một người yêu cũ.
- 1958: Domenico Modugno thắng với Nel blu dipinto di blu (thường gọi Volare), mở ra lối hát tự do, hiện đại hơn.
- 1964: Gigliola Cinquetti, khi ấy mười sáu tuổi, thắng với Non ho l'età — "em chưa đủ tuổi để yêu anh" — rồi thắng luôn Eurovision cùng năm.
- 1965: Io che non vivo (senza te) của Pino Donaggio; một năm sau, Dusty Springfield hát bản tiếng Anh You Don't Have to Say You Love Me.
- 1984: cặp vợ chồng Al Bano và Romina Power thắng với Ci sarà, hai năm sau khi Felicità (1982) của họ phủ khắp châu Âu.
- 1986: Eros Ramazzotti thắng với Adesso tu.
- 1993: Laura Pausini thắng hạng mục ca sĩ mới với La solitudine, bài về mối tình học trò bị chia cắt.
Ngoài sân khấu Sanremo, thập niên 1970 còn để lại nhiều tình ca cantautore (ca sĩ tự viết bài): Claudio Baglioni với Questo piccolo grande amore (1972), Riccardo Cocciante với Margherita (1976), Umberto Tozzi với Ti amo (1977). Lucio Dalla viết Caruso (1986), tưởng tượng những ngày cuối của danh ca bên vịnh Sorrento, nhìn một cô gái trẻ — một bài vừa là tình ca vừa là lời chào truyền thống canzone.
Pop lirico: khi giọng tenor hát nhạc pop
Năm 1995, Andrea Bocelli hát Con te partirò ở Sanremo. Bài không thắng giải nhưng một năm sau, bản song ca với soprano Sarah Brightman mang tên Time to Say Goodbye trở thành hit lớn khắp châu Âu. Từ đó "pop lirico" — hát nhạc pop bằng kỹ thuật opera — thành một dòng riêng.
Dòng này hợp với tình ca vì nó phóng đại cảm xúc một cách đường hoàng: dàn dây lớn, nốt ngân dài, câu kết bùng nổ. Bộ ba Il Volo thắng Sanremo năm 2015 với Grande amore theo đúng công thức đó. Người nghe nào thích nốt cao kiểu Whitney Houston sẽ thấy pop lirico là anh em họ ở phía châu Âu.
Bài nên nghe
| Bài | Người hát | Năm | Nghe để thấy gì |
|---|---|---|---|
| 'O sole mio | Enrico Caruso, Luciano Pavarotti | 1898 (sáng tác) | Câu ngân dài và cách tenor phô giọng |
| Torna a Surriento | Nhiều giọng tenor | đầu thế kỷ 20 | Chuyển giọng thứ – trưởng như chuyển tâm trạng |
| Non ho l'età | Gigliola Cinquetti | 1964 | Tình ca tuổi mới lớn, giọng trong và giản dị |
| Felicità | Al Bano & Romina Power | 1982 | Song ca nam nữ vui, dễ thuộc |
| Caruso | Lucio Dalla | 1986 | Tình ca kể chuyện, nối pop với canzone |
| La solitudine | Laura Pausini | 1993 | Ballad pop Ý hiện đại, cao trào vừa phải |
| Con te partirò | Andrea Bocelli | 1995 | Pop lirico: kỹ thuật opera trong bài pop |
Hát tình ca Ý: vài điều người Việt hay vướng
Tiếng Ý dễ hát nhưng người Việt hay vấp ba chỗ:
- Phụ âm đôi. Amore và tutto khác nhau ở chỗ "tt" phải giữ lại một nhịp ngắn. Hát lướt phụ âm đôi nghe sẽ "mềm" sai kiểu.
- Âm "r" rung đầu lưỡi. Khác "r" của tiếng Pháp. Nếu chưa rung được, đánh nhẹ một lần đầu lưỡi còn hơn đọc như "r" tiếng Anh.
- Nguyên âm cuối. Người Việt quen tắt chữ; tiếng Ý cần giữ nguyên âm cuối cho tròn, nhất là ở nốt ngân.
Với canzone napoletana, nên nghe một bản của ca sĩ Napoli bản xứ (chẳng hạn Roberto Murolo) bên cạnh bản tenor opera. Hai lối hát khác nhau rõ: một bên như tâm sự ở quán, một bên như đứng giữa nhà hát.
Góc nhìn từ người nghe Việt
Người Việt biết ca khúc Ý chủ yếu qua hai ngả. Ngả thứ nhất là các giọng opera và nhạc thính phòng: 'O sole mio, Santa Lucia, Torna a Surriento thường xuất hiện trong chương trình học thanh nhạc và các đêm nhạc cổ điển. Torna a Surriento có bản lời Việt quen thuộc mang tựa Trở về mái nhà xưa, nội dung chuyển từ lời gọi người yêu sang nỗi nhớ quê nhà.
Ngả thứ hai là nhạc pop thập niên 1970–1990 qua băng đĩa: Felicità, Ti amo, các bài của Eros Ramazzotti và Laura Pausini từng phổ biến ở quán cà phê và chương trình ca nhạc. Nhiều người thuộc giai điệu mà không biết tên bài; tra theo tên ca sĩ là cách nhanh nhất để tìm lại.
Muốn nghe sống, các nhà hát ở Hà Nội và TP.HCM thỉnh thoảng có đêm nhạc Ý do ca sĩ thính phòng trình bày, thường vào dịp các tuần văn hoá Ý. Ở nhà, xem lại các kỳ Sanremo cũ trên kênh chính thức của đài RAI là một cách nghe nhiều bài mới mỗi năm theo đúng không khí của nó.
Câu hỏi thường gặp
Canzone là gì?
Canzone trong tiếng Ý nghĩa là "bài hát". Khi nói "canzone napoletana" là chỉ dòng ca khúc viết bằng phương ngữ Napoli, nở rộ cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, với những bài như 'O sole mio và Torna a Surriento.
Liên hoan Sanremo là gì?
Đó là cuộc thi ca khúc mới tổ chức hằng năm ở thành phố Sanremo, Ý, bắt đầu từ năm 1951. Các bài dự thi được hát lần đầu trên truyền hình; nhiều bài trong số đó, phần lớn là tình ca, trở thành hit cả nước.
Con te partirò và Time to Say Goodbye có phải một bài?
Đúng là cùng một giai điệu. Con te partirò là bản tiếng Ý Andrea Bocelli hát ở Sanremo năm 1995; Time to Say Goodbye là bản song ca năm 1996 với Sarah Brightman, có xen tiếng Anh, nổi tiếng hơn ở ngoài nước Ý.
'O sole mio có phải tình ca không?
Có. Bài so sánh gương mặt người yêu với mặt trời, nói rằng "mặt trời của tôi" đẹp hơn mặt trời trên trời. Vì được các giọng tenor hát quá nhiều trên sân khấu lớn, nhiều người quên mất đây vốn là một bài tình ca.
Vì sao tiếng Ý được cho là dễ hát?
Tiếng Ý có năm nguyên âm rõ và phần lớn chữ kết thúc bằng nguyên âm, nên câu hát liền tiếng, dễ ngân. Đây cũng là lý do opera phát triển mạnh bằng tiếng Ý và học viên thanh nhạc thường bắt đầu bằng bài tiếng Ý.