Romance Nga (романс) là dòng ca khúc trữ tình bằng tiếng Nga hình thành từ thế kỷ 19, hát với piano hoặc guitar, phần lớn nói về tình yêu, nỗi nhớ và sự chia xa. Người Việt quen tai dòng nhạc này qua những bài như Ochi chyornye (Đôi mắt đen), Podmoskovnye vechera (Chiều ngoại ô Moskva) và Million alykh roz (Triệu đóa hồng) — dù về mặt thể loại, chỉ bài đầu là romance cổ điển, hai bài sau là ca khúc trữ tình thời hiện đại kế thừa không khí ấy.
Romance là gì
Trong tiếng Nga, "romans" chỉ một bài hát trữ tình cho giọng đơn và nhạc cụ đệm, lời thường là một bài thơ. Nó ra đời trong các phòng khách quý tộc đầu thế kỷ 19, khi việc hát quanh cây đàn piano là thú vui của giới có học. Nhà thơ viết, nhạc sĩ phổ, người trong nhà hát cho nhau nghe.
Đặc điểm dễ nhận ra:
- Giọng thứ, hay dùng âm giai thứ hoà âm, tạo cảm giác day dứt.
- Giai điệu như lời nói: lên xuống theo nhịp thơ, ít nốt trang trí thừa.
- Đề tài tình yêu đã qua: kỷ niệm một cuộc gặp, một ánh mắt, một lời hẹn không thành.
- Đệm guitar hoặc piano; ở Nga có loại guitar bảy dây riêng, gắn chặt với romance.
Romance khác lied Đức hay mélodie Pháp ở chỗ nó vừa có nhánh "bác học" (Glinka, Tchaikovsky, Rachmaninoff), vừa có nhánh bình dân rất mạnh — romance thành thị và romance Di-gan — được hát ở quán, ở nhà, ở mọi buổi tụ tập.
Một bài thơ Pushkin và một romance của Glinka
Câu chuyện nổi tiếng nhất của romance Nga là bài thơ Ya pomnyu chudnoe mgnovenye ("Tôi nhớ một khoảnh khắc diệu kỳ") Pushkin viết năm 1825 tặng Anna Kern. Khoảng năm 1840, Mikhail Glinka phổ nhạc bài thơ và đề tặng con gái bà Kern là Ekaterina, người ông đang đem lòng yêu. Hai thế hệ, hai mối tình, một bài hát — chuyện này được ghi chép kỹ trong tiểu sử của cả hai người.
Người Việt biết Pushkin nhiều hơn qua bài thơ Ya vas lyubil (1829), thường gặp với tựa Tôi yêu em qua bản dịch quen thuộc của Thúy Toàn. Bài thơ này cũng có nhiều bản phổ nhạc thành romance ở Nga. Đây là ví dụ cho thấy ranh giới thơ và romance ở Nga mỏng đến đâu.
Nhánh bác học còn có các romance của Tchaikovsky và Rachmaninoff, nhưng đó là phần của nhạc cổ điển; người mê tình ca chỉ cần biết rằng các nhà soạn nhạc lớn của Nga đều viết romance và coi đó là thể loại nghiêm túc.
Romance Di-gan: tình yêu đắm say
Từ cuối thế kỷ 18, các dàn hợp xướng người Di-gan (Roma) ở Moskva được giới quý tộc mời hát tại nhà và quán. Họ mang lối hát đầy nhiệt, nhịp lúc chậm lúc dồn, tiếng guitar rộn ràng. Đến thế kỷ 19, "romance Di-gan" thành một nhánh riêng: lời nói về đam mê, ghen tuông, rượu và đêm trắng.
Ochi chyornye – Đôi mắt đen
Lời là bài thơ của Yevhen Hrebinka đăng năm 1843; nhạc phỏng theo một điệu valse của Florian Hermann, được biên soạn thành bài hát vào khoảng thập niên 1880. Người kể bị ám bởi một đôi mắt đen, vừa yêu vừa sợ. Bài có nhịp chậm ở đầu rồi thường được hát nhanh dần — lối "tăng tốc" kiểu Di-gan khiến khán giả vỗ tay theo. Fyodor Chaliapin, giọng bass lừng danh đầu thế kỷ 20, góp phần đưa bài ra thế giới.
Dorogoi dlinnoyu – Trên con đường dài
Nhạc Boris Fomin, lời Konstantin Podrevsky, thập niên 1920. Một người nhớ lại những đêm ngồi xe ngựa cùng người yêu, nay chỉ còn nỗi tiếc. Năm 1968, Mary Hopkin thu bản tiếng Anh Those Were the Days do Paul McCartney sản xuất, khiến nhiều người phương Tây không biết rằng giai điệu ấy là một romance Nga.
Ở Moskva có Nhà hát Romen, nhà hát Di-gan thành lập năm 1931, nơi lối hát này được giữ trên sân khấu chuyên nghiệp.
Ca khúc trữ tình thời hiện đại kế thừa romance
Trong thế kỷ 20, nhiều ca khúc trữ tình Nga không còn là romance theo nghĩa hẹp, nhưng giữ nguyên chất giọng thứ, giai điệu như kể, nỗi nhớ nhẹ. Đây chính là những bài người Việt quen nhất.
Podmoskovnye vechera – Chiều ngoại ô Moskva
Nhạc Vasily Solovyov-Sedoy, lời Mikhail Matusovsky, ra đời giữa thập niên 1950. Một chàng trai ngồi bên cô gái trong buổi chiều hè yên ắng ngoài thành phố, không nói được lời yêu, chỉ mong cô đừng quên những buổi chiều ấy. Bài nổi tiếng quốc tế cuối thập niên 1950; nghệ sĩ piano Mỹ Van Cliburn từng chơi bài này ở Moskva năm 1958. Ở Việt Nam bài thường được gọi Chiều Mátxcơva hoặc Chiều ngoại ô Mátxcơva.
Million alykh roz – Triệu đóa hồng
Nhạc Raimonds Pauls (người Latvia, dựa trên một bài hát tiếng Latvia của chính ông), lời tiếng Nga Andrei Voznesensky, Alla Pugacheva hát năm 1982. Lời kể chuyện một họa sĩ nghèo bán cả nhà cửa, tranh vẽ để mua một triệu bông hồng trải dưới cửa sổ nữ diễn viên ông yêu. Câu chuyện được nói là lấy cảm hứng từ giai thoại về họa sĩ Gruzia Niko Pirosmani — một giai thoại, chưa phải sự thật được xác minh. Bài có giai điệu điệp khúc vui, khác hẳn romance buồn, nhưng cấu trúc kể chuyện tình vẫn rất Nga.
Bài nên nghe
| Bài | Người hát | Năm | Nghe để thấy gì |
|---|---|---|---|
| Ya pomnyu chudnoe mgnovenye (Glinka) | Nhiều giọng thính phòng | khoảng 1840 | Romance bác học: thơ Pushkin, piano đệm |
| Ochi chyornye | Fyodor Chaliapin và nhiều giọng | lời 1843 | Lối hát Di-gan, tăng tốc dần |
| Dorogoi dlinnoyu | Nhiều giọng; bản Anh của Mary Hopkin | thập niên 1920; bản Anh 1968 | Romance thành thị, hoài niệm |
| Podmoskovnye vechera | Vladimir Troshin và nhiều giọng | giữa thập niên 1950 | Tình ca nhẹ, không nói hết |
| Million alykh roz | Alla Pugacheva | 1982 | Tình ca kể chuyện, điệp khúc vui |
Nghe romance thế nào cho ra chất
Romance không cần dàn nhạc lớn. Bản hay nhất thường chỉ một giọng hát và một cây đàn. Khi nghe:
- Nghe chữ trước giai điệu. Tìm bản dịch nghĩa, vì romance là thơ được hát. Biết người kể đang nhớ ai, ở đâu thì những chỗ ngừng trong bài mới có nghĩa.
- So hai lối hát. Cùng Ochi chyornye, nghe một giọng bass cổ điển rồi một nhóm Di-gan; một bên trang nghiêm, một bên phóng túng.
- Để ý guitar. Ở các bản Di-gan, guitar không chỉ đệm mà "đối đáp" với giọng hát, chạy những đoạn ngắn giữa các câu.
Hát romance bằng tiếng Nga khó hơn tiếng Ý: nhiều phụ âm ghép, âm "y" (ы) không có trong tiếng Việt, trọng âm thay đổi làm nguyên âm đọc khác. Người mới nên học thuộc phần phiên âm với giáo viên hoặc người biết tiếng Nga, rồi mới hát cho nhanh.
Góc nhìn từ người nghe Việt
Ở Việt Nam, ca khúc Nga phổ biến mạnh trong nửa sau thế kỷ 20, khi nhiều người Việt học tập và làm việc ở Liên Xô. Họ mang về những bài hát thuộc từ ký túc xá, buổi liên hoan, rồi hát cho con cháu. Nhiều bài có lời Việt và được in trong các tuyển tập ca khúc nước ngoài; cùng một bài thường có hơn một bản lời Việt, nên khi tra cứu nên ghi rõ lời của ai.
Ngày nay ở Hà Nội và TP.HCM vẫn có các câu lạc bộ, nhóm hát nhạc Nga và các đêm nhạc Nga trong những dịp giao lưu văn hoá; nhiều phòng trà có tiết mục Chiều ngoại ô Mátxcơva hay Triệu đóa hồng. Với thế hệ trẻ, cửa vào dễ nhất là nghe Those Were the Days rồi tìm ngược về Dorogoi dlinnoyu: cùng một giai điệu, hai thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Romance Nga là gì?
Romance Nga là ca khúc trữ tình cho giọng đơn và đàn đệm, lời thường là thơ, hình thành từ đầu thế kỷ 19. Dòng này có nhánh bác học do các nhà soạn nhạc như Glinka, Tchaikovsky viết và nhánh bình dân như romance thành thị, romance Di-gan.
Đôi mắt đen là bài hát của nước nào?
Ochi chyornye (Đôi mắt đen) là romance Di-gan nổi tiếng của Nga. Lời là bài thơ của Yevhen Hrebinka đăng năm 1843, nhạc phỏng theo một điệu valse của Florian Hermann.
Those Were the Days có phải bài Nga không?
Giai điệu là romance Dorogoi dlinnoyu của Boris Fomin, thập niên 1920. Năm 1968, Mary Hopkin thu bản tiếng Anh với lời mới, do Paul McCartney sản xuất, và bài nổi tiếng toàn thế giới.
Triệu đóa hồng có thật là chuyện có thật không?
Lời bài kể chuyện một họa sĩ nghèo mua một triệu bông hồng tặng nữ diễn viên. Câu chuyện được nói là lấy cảm hứng từ giai thoại về họa sĩ Gruzia Niko Pirosmani, nhưng đó là giai thoại, chưa được xác minh như sự thật.
Chiều ngoại ô Mátxcơva ra đời năm nào?
Bài do Vasily Solovyov-Sedoy viết nhạc, Mikhail Matusovsky viết lời, ra đời giữa thập niên 1950 và nổi tiếng quốc tế từ cuối thập niên đó. Ở Việt Nam bài quen thuộc với tựa Chiều Mátxcơva hoặc Chiều ngoại ô Mátxcơva.