Phú Quang và Thanh Tùng: tình ca Hà Nội thời đổi mới

Phú Quang (1949–2021) và Thanh Tùng (1948–2016) là hai nhạc sĩ có nhiều tình ca được hát nhất trong nước từ thập niên 1980 sang thập niên 1990, giai đoạn đời sống văn nghệ cởi mở dần. Phú Quang là giọng của Hà Nội: phổ thơ, câu nhạc dài như lời thoại, mùa đông và phố cũ — "Em ơi Hà Nội phố", "Nỗi nhớ mùa đông", "Đâu phải bởi mùa thu". Thanh Tùng là giọng của tình yêu đời thường: giai điệu trong, nhẹ, dễ thuộc — "Giọt nắng bên thềm", "Một mình", "Lời tỏ tình dễ thương". Đặt cạnh nhau, hai người cho thấy hai cách viết tình ca của cùng một thời.

Phú Quang: người viết Hà Nội bằng thơ

Phú Quang sinh năm 1949, học sáng tác ở Nhạc viện Hà Nội. Ông có nhiều năm sống và làm việc ở TP.HCM, rồi trở về Hà Nội. Ngoài ca khúc, ông viết nhạc phim, nhạc không lời, và cũng làm thơ. Ông mất năm 2021 tại Hà Nội.

Điều nổi bật nhất ở tình ca Phú Quang là mối quan hệ với thơ. Rất nhiều bài nổi tiếng của ông là thơ phổ nhạc, và ông chọn thơ của nhiều tác giả khác nhau, nhiều người là nhà thơ nữ:

• Em ơi Hà Nội phố — thơ Phan Vũ. Một bài rất dài, nhiều đoạn, như một cuộc dạo qua phố phường trong ký ức. Theo nhiều bài viết, ông phổ bài này khi đang sống xa Hà Nội.
• Nỗi nhớ mùa đông — thơ Thảo Phương. Mùa đông Hà Nội làm khung cho nỗi nhớ người yêu.
• Đâu phải bởi mùa thu — thơ Giáng Vân. Tên bài đã là một lời cãi lại: cảm xúc không phải do mùa thu mà có. Lời từ thơ một nhà thơ nữ, giọng người phụ nữ đang yêu.
• Biển, nỗi nhớ và em, Mơ về nơi xa lắm, Hà Nội ngày trở về — những bài khác thường xuất hiện trong các đêm nhạc của ông.

Giọng nhạc Phú Quang

Câu nhạc của Phú Quang thường dài, đi gần với nhịp đọc thơ, có khi như người đang nói chuyện. Ông giữ nhiều chữ của bài thơ gốc, chấp nhận câu nhạc không đều để không phải cắt bớt ý thơ. Hoà âm thường có piano, dàn dây, không khí thính phòng. Kết quả là những bài hát đòi người hát vừa có giọng vừa có khả năng "đọc" lời — không thể hát vội.

Hà Nội trong nhạc Phú Quang không phải Hà Nội mùa thu lãng mạn của Đoàn Chuẩn – Từ Linh. Đó là Hà Nội mùa đông, Hà Nội của người đi xa trở về, của góc phố cũ, của nỗi nhớ có phần già dặn. Nhiều người Hà Nội xa quê coi nhạc Phú Quang là một thứ quê hương mang theo.

Thanh Tùng: tình yêu đời thường, giai điệu trong

Thanh Tùng sinh năm 1948, sống và làm việc nhiều năm ở TP.HCM. Những năm cuối đời ông mang bệnh nặng trong thời gian dài. Ông mất năm 2016.

Tình ca Thanh Tùng có màu khác hẳn Phú Quang. Giai điệu của ông ngắn gọn, trong trẻo, dễ nhớ ngay lần nghe đầu; lời gần lời nói, nói về những khoảnh khắc nhỏ của tình yêu: ánh nắng trên bậc thềm, một lời tỏ tình vụng về, nỗi trống vắng khi một mình.

• Giọt nắng bên thềm — một bài tình ca nhẹ, trong, rất được ưa chuộng từ thập niên 1980.
• Một mình — bài tình ca buồn nổi tiếng nhất của ông. Có nhiều bài viết kể về hoàn cảnh ra đời gắn với đời riêng của nhạc sĩ; những chuyện này nên đọc với chữ "tương truyền".
• Lời tỏ tình dễ thương — đúng như tên gọi, một bài vui, trẻ trung, khác với ấn tượng "tình ca là buồn".
• Em và tôi — một bài quen trong các chương trình tình khúc.

Giọng nhạc Thanh Tùng

Nếu Phú Quang viết từ thơ, Thanh Tùng viết từ giai điệu. Câu nhạc của ông cân đối, có điểm nhấn rõ, rất "hát được". Hoà âm không cầu kỳ nhưng đúng chỗ. Chính sự giản dị này khiến nhạc Thanh Tùng dễ đi vào nhiều tầng lớp người nghe, từ sân khấu chuyên nghiệp đến phòng karaoke.

Hai giọng, một thời: bảng so sánh

Những giọng ca đi cùng

Tình ca Phú Quang gắn với các giọng nữ Hà Nội có kỹ thuật và chiều sâu — những giọng như Hồng Nhung, Thanh Lam và nhiều người khác đã hát nhạc ông trong các đêm nhạc chân dung. Tình ca Thanh Tùng có lớp người hát rộng hơn, từ giọng ca chuyên nghiệp tới người hát nghiệp dư, vì giai điệu dễ tiếp cận. Ở cả hai trường hợp, mỗi thế hệ ca sĩ lại có những bản hát mới, giúp bài hát không bị đóng khung trong một thời.

Vì sao gọi là tình ca thời đổi mới

Thập niên 1980 và đầu 1990 là lúc tình yêu đôi lứa trở lại làm đề tài chính của ca khúc trong nước. Phú Quang và Thanh Tùng là hai trong những người viết đúng lúc ấy, theo hai cách bổ sung cho nhau: một người mang chất thơ và chiều sâu, một người mang sự giản dị và gần gũi. Người nghe thời ấy cần cả hai. Nhiều bài của họ trở thành "tình khúc kinh điển" của những năm sau đó, được hát song song với nhạc trẻ thập niên 1990.

Cũng nên nhớ rằng hai người không đứng một mình. Cùng thời có Thuận Yến, Phạm Trọng Cầu, Hồng Đăng và nhiều nhạc sĩ khác viết tình ca; bức tranh tình khúc thập niên 1980 được kể đầy đủ hơn ở danh mục Lịch sử tình ca Việt. Phú Quang và Thanh Tùng được chọn ở đây vì số lượng bài được hát rộng rãi và vì hai giọng của họ bổ sung cho nhau rất rõ.

Góc nhìn hôm nay: nghe và hát

• Nghe Phú Quang cùng bài thơ gốc. Tìm bài thơ của Phan Vũ, Thảo Phương, Giáng Vân, đọc to một lượt, rồi nghe bài hát. Sẽ thấy nhạc sĩ đã giữ nhịp thở của bài thơ ra sao.
• Hát Thanh Tùng để luyện giai điệu. Bài của ông là chất liệu tốt cho người mới tập hát tình ca: giai điệu rõ, quãng giọng vừa, cảm xúc không quá nặng.
• Nghe Phú Quang ở Hà Nội vào mùa đông. Một buổi tối gió lạnh, đi bộ quanh hồ, nghe "Nỗi nhớ mùa đông" — bài hát sẽ khác hẳn khi nghe trong phòng máy lạnh.
• Đọc lời kể của chính nhạc sĩ. Các bài phỏng vấn Phú Quang, Thanh Tùng trên báo chí chính thống là nguồn tốt để biết hoàn cảnh ra đời của từng bài; tránh dựa vào những chuyện kể không có nguồn.