Văn Cao và tình khúc tiền chiến: Thiên Thai, Trương Chi, Buồn tàn thu

Văn Cao (1923–1995) viết những tình khúc nổi tiếng nhất của mình khi còn rất trẻ, khoảng từ 16 đến 21 tuổi: "Buồn tàn thu" (thường ghi 1939), "Thiên Thai" (thường ghi 1941), "Trương Chi" (thường ghi 1942), cùng "Suối mơ", "Cung đàn xưa", "Thu cô liêu", "Bến xuân". Đặc điểm của chúng là giai điệu rộng, nhiều đoạn, và lấy cảm hứng từ cổ tích, truyền thuyết. Bài này chỉ nói về phần tình ca trong sự nghiệp rất đa dạng của ông — người còn là hoạ sĩ, nhà thơ.

Một người trẻ ở Hải Phòng

Văn Cao tên thật Nguyễn Văn Cao, sinh năm 1923 ở Hải Phòng, gốc Nam Định. Hải Phòng cuối thập niên 1930 là thành phố cảng nhộn nhịp, có sinh hoạt âm nhạc khá sôi nổi, với những nhóm như Đồng Vọng của Hoàng Quý. Văn Cao lớn lên trong không khí ấy, tự học nhạc, vẽ, làm thơ.

Những tình khúc đầu tiên của ông ra đời khi ông còn ở tuổi học trò. Điều đáng ngạc nhiên không phải ở chỗ một người trẻ viết tình ca — chuyện đó thường gặp — mà ở chỗ những bài viết ở tuổi ấy có cấu trúc chặt, giai điệu chín, và sống được hơn tám mươi năm.

Bảng tình khúc tiền chiến của Văn Cao

Năm sáng tác ở đây là năm "thường được ghi" trong các tuyển tập và bài viết; một số nguồn lệch một hai năm. Với các bài để "đầu thập niên 1940", các nguồn chưa thống nhất nên không ghi năm cụ thể.

"Buồn tàn thu": bài đầu tay

"Buồn tàn thu" thường được coi là bài đầu tay của Văn Cao. Bài hát dựng cảnh cuối thu: lá rơi, trời lạnh, một người chờ người yêu đi xa chưa về. Không có gì mới về đề tài — mùa thu và chờ đợi là chất liệu quen của Thơ Mới — nhưng giai điệu thì tự nhiên đến lạ, như lời nói được nâng lên thành câu hát.

Với người nghe hôm nay, "Buồn tàn thu" là cửa vào dễ nhất để làm quen Văn Cao: bài ngắn hơn, đơn giản hơn "Thiên Thai", nhưng đã có cái chất ngân nga, đi dài rất riêng của ông.

"Thiên Thai": tình ca dựng trên cõi tiên

"Thiên Thai" lấy tích Lưu Thần, Nguyễn Triệu — hai chàng trai lên núi hái thuốc, lạc vào cõi tiên, kết duyên với tiên nữ, rồi nhớ nhà quay về thì trần gian đã qua mấy đời. Câu chuyện vốn từ truyện cổ Trung Hoa, đã quen thuộc với văn chương Việt qua nhiều thế kỷ.

Văn Cao không kể lại câu chuyện theo thứ tự. Ông vẽ cõi Thiên Thai: tiếng đàn, suối chảy, hoa đào, ánh trăng, tiên nữ múa hát, và cái thời gian đứng yên. Rồi ông đặt vào đó niềm khao khát một tình yêu thoát khỏi đời thường. Bài hát có nhiều đoạn, đổi không khí từ êm đềm sang rộn ràng rồi trở lại, như một bức tranh cuộn mở dần.

Nghe ra cái gì

Để ý cách bài hát dùng nhịp đều đặn như tiếng nước, tiếng đàn; để ý những câu nhạc vươn rộng ở đoạn tả cõi tiên. "Thiên Thai" đòi người hát có hơi dài và quãng giọng tương đối rộng, nên thường được các giọng thính phòng chọn.

"Trương Chi": tiếng hát của người xấu xí

Truyền thuyết Trương Chi kể về một chàng lái đò nghèo, mặt xấu nhưng hát rất hay. Con gái quan là Mỵ Nương nghe tiếng hát mà tương tư. Khi gặp mặt, nàng thất vọng và khỏi bệnh; chàng thì ôm mối tình tuyệt vọng mà chết. Trái tim chàng hoá thành khối ngọc, tiện làm chén trà; khi Mỵ Nương rót nước, bóng con thuyền và người lái đò hiện lên, nàng rơi nước mắt, chén tan.

Văn Cao viết "Trương Chi" như lời của chính chàng lái đò: tiếng hát vang trên sông, mối tình không thể với tới, nỗi cô đơn của người nghệ sĩ tài mà bị chối từ. Nhiều người nghe thấy trong bài hát một ẩn dụ về thân phận nghệ sĩ — một cách đọc hợp lý, dù chính bài hát không nói thẳng điều đó.

"Trương Chi" là một trong những bài khó hát nhất của tình ca tiền chiến: dài, nhiều chỗ chuyển không khí, giai điệu có những bước nhảy rộng. Nghe nhiều bản thu khác nhau sẽ thấy mỗi ca sĩ chọn một cách xử lý riêng cho đoạn cao trào.

Các bài khác: "Suối mơ", "Cung đàn xưa", "Thu cô liêu", "Bến xuân"

"Suối mơ" là bài nhẹ, trong, dựng cảnh dòng suối và giấc mộng gặp người đẹp — dễ hát hơn "Thiên Thai" nhưng cùng một thế giới. "Cung đàn xưa" và "Thu cô liêu" đi về phía hồi ức và cô quạnh. "Bến xuân" mang không khí tươi hơn, với bến sông, mùa xuân, lời hẹn; bài này ký chung tên Văn Cao – Phạm Duy, và cách chia phần đóng góp giữa hai người được kể khác nhau ở các nguồn.

Gom lại, các tình khúc tiền chiến của Văn Cao tạo thành một thế giới riêng: cõi mộng, cõi tiên, tiếng đàn, dòng suối, bến sông — nơi tình yêu đẹp vì nó xa.

Văn Cao trong dòng tình ca

Văn Cao viết nhiều thể loại, và sau giai đoạn tiền chiến ông không còn viết nhiều tình ca. Một bài muộn hay được nhắc là "Mùa xuân đầu tiên" (1976) — bài hát về mùa xuân, về hạnh phúc giản dị trong gia đình, được hát rộng rãi chủ yếu từ những năm sau. Ông còn là hoạ sĩ, nhà thơ với tập thơ "Lá". Ông mất năm 1995 tại Hà Nội.

Ảnh hưởng của Văn Cao lên tình ca Việt nằm ở hai điểm. Một là ông chứng minh tân nhạc Việt có thể viết những bài dài, nhiều đoạn, có kiến trúc như một tác phẩm, chứ không chỉ là bài hát ngắn. Hai là ông đưa chất liệu cổ tích, truyền thuyết Việt vào tình ca một cách tự nhiên, mở một hướng mà nhiều người sau đi theo.

Góc nhìn hôm nay: nghe Văn Cao thế nào

• Đọc truyện trước khi nghe. Tìm lại tích Lưu Nguyễn nhập Thiên Thai và truyện Trương Chi – Mỵ Nương trong các tuyển tập truyện cổ, đọc xong rồi nghe bài hát. Bài hát sẽ hiện ra như một cách kể lại.
• Nghe theo thứ tự thời gian. "Buồn tàn thu" → "Thiên Thai" → "Trương Chi" để thấy ông lớn lên qua từng bài.
• So giọng thính phòng và giọng phòng trà. Các tình khúc Văn Cao được nhiều giọng thính phòng hát; nghe thêm một bản phòng trà để thấy bài hát mềm ra thế nào.
• Đọc thơ, xem tranh của ông. Người làm thơ và vẽ tranh ấy cũng là người viết nhạc; ba thứ soi sáng cho nhau.