Tình khúc thập niên 1980: bài hát tình yêu sau những năm thiếu thốn

Tình khúc thập niên 1980 là lớp bài hát tình yêu ra đời trong nước khi đời sống còn nhiều thiếu thốn vật chất, rồi nở rộ hơn từ giữa thập niên, khi sinh hoạt văn nghệ dần sôi động trở lại. Những cái tên gắn với nó là Phú Quang, Thanh Tùng, Thuận Yến, cùng lớp giọng ca như Thanh Lam, Hồng Nhung, Cẩm Vân. Đặc trưng dễ nhận: rất nhiều bài phổ thơ, giọng lặng và sâu, hình ảnh mùa đông, phố cũ, nỗi nhớ — một kiểu tình ca nói nhỏ sau những năm người ta ít được nói về chuyện riêng.

Bối cảnh: tình yêu trở lại làm đề tài chính

Cuối thập niên 1970, đầu thập niên 1980, cuộc sống ở cả Hà Nội lẫn TP.HCM còn chật vật: tem phiếu, xếp hàng, đồng lương ít ỏi. Ca khúc trên sóng phát thanh phần nhiều là nhạc tập thể, nhạc cổ động. Bài hát nói chuyện riêng của hai người yêu nhau có, nhưng không nhiều và thường được hát trong những buổi gặp mặt nhỏ.

Càng về giữa và cuối thập niên, đời sống văn nghệ càng cởi mở hơn. Sân khấu ca nhạc nhẹ có thêm chương trình, các đêm nhạc của từng nhạc sĩ xuất hiện, băng cassette thu tình khúc được chép lại và truyền tay. Khán giả trẻ đói những bài hát nói về chính họ: yêu ai, nhớ ai, đợi ai. Tình khúc thập niên 1980 đáp đúng cơn khát ấy.

Thơ đi trước: thời của tình ca phổ thơ

Điểm nổi bật nhất của tình khúc thập niên 1980 là tỉ lệ bài phổ thơ rất cao. Các nhạc sĩ tìm đến thơ của Xuân Quỳnh, Phan Vũ, Thảo Phương và nhiều nhà thơ khác — những bài thơ tình đã có người đọc, đã có sức sống riêng.

• "Thơ tình cuối mùa thu" — Thuận Yến phổ thơ Xuân Quỳnh. Một bài thu rất khác thu tiền chiến: không lá vàng mơ màng mà là lời nhắn nhủ tỉnh táo của người phụ nữ đang yêu.
• "Em ơi Hà Nội phố" — Phú Quang phổ thơ Phan Vũ. Một bài dài, nhiều hình ảnh phố phường, theo nhiều bài viết được nhạc sĩ phổ khi đang sống xa Hà Nội.
• "Nỗi nhớ mùa đông" — Phú Quang phổ thơ Thảo Phương. Mùa đông thay mùa thu làm khung cho nỗi nhớ.

Vì sao phổ thơ nhiều? Một phần vì thơ tình thời ấy rất mạnh, có sẵn độc giả. Một phần vì các nhạc sĩ học bài bản ở nhạc viện có thói quen tìm đến văn bản văn học. Chuyện từng bài thơ thành bài hát được kể kỹ hơn ở danh mục Thơ tình phổ nhạc.

Những người viết tiêu biểu

Ngoài ra, nhiều nhạc sĩ viết từ trước năm 1975 vẫn tiếp tục viết tình ca trong thập niên 1980, và các bài cũ của họ được hát lại. Chân dung Phú Quang và Thanh Tùng có bài riêng ở danh mục Nhạc sĩ tình ca.

Tình yêu trong tình khúc 1980 trông như thế nào

Nhớ nhiều hơn hẹn

Nỗi nhớ là trục chính. Nhớ phố, nhớ một mùa, nhớ người đã đi xa. Tình yêu thường được kể như chuyện đã qua hoặc đang cách trở, ít khi là niềm vui của hiện tại.

Mùa đông lên ngôi

Nếu tình ca tiền chiến gắn với mùa thu thì tình khúc 1980, nhất là của các nhạc sĩ Hà Nội, có rất nhiều mùa đông: gió lạnh, hơi ấm, tay trong tay. Mùa đông làm nỗi nhớ có thêm cảm giác thân thể — cái lạnh cần một người bên cạnh.

Lời giản dị, giọng trưởng thành

Ít chữ Hán Việt hơn, ít mộng ảo hơn. Người trong bài là người trưởng thành, đã đi qua khó khăn, biết tiếc, biết chờ. Giọng điệu ấy khiến nhiều bài hợp với người nghe đứng tuổi hơn là tuổi học trò.

Người phụ nữ tự cất tiếng

Một thay đổi ít được để ý: nhiều tình khúc thời này mang giọng của người phụ nữ đang yêu, vì lời đến từ thơ của các nhà thơ nữ như Xuân Quỳnh, Thảo Phương. Trước đó, phần lớn tình ca Việt là đàn ông nói về người con gái — tà áo, mái tóc, đôi mắt. Ở đây người phụ nữ tự nói về nỗi lo, sự chờ đợi, cả sự tỉnh táo của mình trong tình yêu. Khi được những giọng ca nữ như Thanh Lam hay Hồng Nhung hát lên, những bài ấy có sức nặng riêng mà tình ca "nhìn từ phía anh" khó có được.

Giọng ca và sân khấu

Thập niên 1980 là lúc một lớp giọng ca nữ mới xuất hiện và gắn chặt với tình khúc: Thanh Lam, Hồng Nhung, Cẩm Vân, Lan Anh, Ánh Tuyết là những tên hay được nhắc. Đặc điểm chung là hát có kỹ thuật, nhiều người được đào tạo bài bản, chú trọng cảm xúc hơn là luyến láy.

Về hoà âm, ngoài guitar và piano, đàn organ điện tử và synthesizer bắt đầu xuất hiện trên sân khấu, cho phần đệm một màu âm mới. Những đêm nhạc chân dung nhạc sĩ, những chương trình ca nhạc trên truyền hình là nơi tình khúc ra mắt khán giả rộng.

Dấu mốc nối sang thập niên 1990

Tình khúc thập niên 1980 là cầu nối. Nó đưa tình yêu trở lại làm đề tài chính của ca khúc, tạo ra một lớp giọng ca và một lớp khán giả. Khi thập niên 1990 đến với truyền hình, karaoke và bảng xếp hạng, những người làm nhạc trẻ đứng trên chính cái nền này. Nhiều bài của Phú Quang, Thanh Tùng vẫn được hát song song với nhạc trẻ suốt những năm sau.

Góc nhìn hôm nay: nghe lại tình khúc 1980

• Nghe bài phổ thơ rồi đọc bài thơ gốc. Tìm bài thơ của Xuân Quỳnh, Phan Vũ, Thảo Phương trong tuyển tập của họ, đọc xong nghe lại bài hát. Sẽ thấy nhạc sĩ chọn giữ câu nào, bỏ câu nào.
• So bản thu cũ và bản thu mới. Nhiều bài thập niên 1980 được hát lại với hoà âm hiện đại. Nghe hai bản liền nhau để thấy phần nào của bài hát là cốt lõi không thay được.
• Đi đêm nhạc chân dung. Ở Hà Nội và TP.HCM thường có các đêm nhạc dành cho tình khúc của Phú Quang, Thanh Tùng; nghe sống với ban nhạc nhỏ là cách gần nhất với tinh thần của dòng nhạc này.

Muốn tìm hiểu hoàn cảnh ra đời từng bài, nên tìm các bài phỏng vấn của chính nhạc sĩ đã đăng trên báo chính thống; nhiều chuyện "bài này viết cho ai" trên mạng chưa được người trong cuộc xác nhận.