Nhạc tình Sài Gòn 1955–1975: phòng trà, đài phát thanh và tờ nhạc rời

Nhạc tình Sài Gòn 1955–1975 là giai đoạn tình ca Việt có nhiều người viết, nhiều giọng ca và nhiều nơi để nghe nhất trước thời đổi mới. Ba "cỗ máy" làm cho tình ca lan rộng là phòng trà, đài phát thanh và tờ nhạc rời bán ở sạp báo. Trong hai mươi năm ấy, tình ca đô thị miền Nam tách thành nhiều nhánh — từ những bài nhiều chất thơ của Trịnh Công Sơn, Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng đến những bài trữ tình, bolero dễ hát — và để lại một kho bài mà phòng trà hôm nay vẫn hát hằng đêm.

Một thành phố đông, trẻ và thích nghe hát

Sài Gòn từ giữa thập niên 1950 lớn nhanh. Học sinh, sinh viên, công chức, người buôn bán nhỏ tạo thành một lớp khán giả rất đông cho ca nhạc. Họ có thói quen nghe đài mỗi tối, mua tờ nhạc để tập hát, rủ nhau vào phòng trà cuối tuần. Thị trường ấy nuôi được rất nhiều nhạc sĩ, ca sĩ, ban nhạc — và tình ca là loại bài được ưa chuộng nhất.

Nhạc sĩ đến từ nhiều miền: người từ Hà Nội, Huế, người gốc Nam Bộ, người từ miền Trung. Mỗi người mang theo một chất giọng địa phương. Vì thế tình ca Sài Gòn không có một màu duy nhất mà là một tấm vải nhiều màu: có bài mang chất Hà Nội lãng mạn, có bài thấm nhạc Huế, có bài gần câu hò Nam Bộ.

Phòng trà: nơi tình ca được hát sống

Phòng trà là không gian nhỏ, ánh đèn mờ, một ban nhạc vài người, khách ngồi bàn nhỏ uống nước và nghe từng ca sĩ lên hát vài bài. Ở trung tâm Sài Gòn có những phòng trà nổi tiếng như Tự Do, Đêm Màu Hồng (gắn với Phạm Đình Chương và ban hợp ca Thăng Long). Bên cạnh đó là các quán cà phê nhạc gần trường đại học, nơi sinh viên ngồi nghe những bài mới — quán Văn gần Đại học Văn khoa là nơi nhiều người nhắc khi kể về những đêm nghe Khánh Ly hát nhạc Trịnh Công Sơn.

Phòng trà quyết định một phần cách viết tình ca. Không gian nhỏ cần bài hát vừa đủ dài, không cần dàn nhạc lớn, giọng ca có thể hát nhỏ, gần micro, nói thầm. Đó là đất của những tình khúc nhẹ, giai điệu đẹp, lời giàu hình ảnh.

Đài phát thanh: tình ca đến từng nhà

Trong những năm chưa có truyền hình phổ biến, đài phát thanh là kênh đưa tình ca tới đông người nhất. Các ban nhạc của đài có chương trình định kỳ; ban Tiếng Tơ Đồng do Hoàng Trọng điều khiển và ban hợp ca Thăng Long là hai cái tên hay được nhắc. Một bài hát mới được phát trên đài vài lần là có thể thành quen thuộc khắp thành phố.

Radio cũng làm cho giọng ca trở thành "thương hiệu". Người nghe nhận ra Thái Thanh, Lệ Thu, Thanh Thúy, Hoàng Oanh, Duy Trác, Sĩ Phú chỉ qua vài câu hát, chưa cần thấy mặt. Có những bài gắn với một giọng ca tới mức người nghe nhớ giọng trước khi nhớ tên tác giả.

Tờ nhạc rời: bài hát cầm trên tay

Tờ nhạc rời là một tờ giấy gấp đôi, bìa trước in tên bài, tên tác giả, thường có tranh vẽ hoặc ảnh ca sĩ trình bày; bên trong in bản nhạc và lời. Giá rẻ, bán ở sạp báo, tiệm sách, có khi bán rong. Người mua mang về tập hát với cây guitar, chép lời vào sổ tay, đem tới lớp.

Với người làm nhạc, tờ nhạc rời là nguồn thu và là cách đo độ phổ biến. Với người nghiên cứu hôm nay, những tờ nhạc in lần đầu còn sót lại là tư liệu quý: trên đó ghi tên tác giả, có khi ghi năm và nơi xuất bản — những thứ mà truyền miệng thường làm sai lệch.

Các nhánh tình ca và vài tên tuổi tiêu biểu

Bảng dưới chỉ điểm danh trong dòng chảy chung; chân dung từng nhạc sĩ nằm ở danh mục Nhạc sĩ tình ca, còn bolero có danh mục riêng.

Tình ca Sài Gòn nghe khác thế nào

Lời gần đời sống thành thị

So với tình ca tiền chiến, lời tình ca Sài Gòn có nhiều chi tiết đô thị hơn: con đường, quán nhỏ, cơn mưa chiều, hàng me, chuyến xe. Người yêu không còn ở cõi tiên mà ở bên kia đường.

Hoà âm giàu hơn

Nhiều nhạc sĩ giai đoạn này chơi piano, guitar giỏi, nghe nhạc Pháp, nhạc Mỹ, nhạc Latin. Vòng hợp âm của tình khúc Sài Gòn phong phú hơn lứa trước, có những chỗ chuyển hợp âm bất ngờ làm bài hát đẹp lên.

Một tình yêu buồn mà tỉnh

Tình yêu trong nhiều bài mang vị chia xa, dở dang, nhưng thường được nói bằng giọng nhẹ, tiết chế, không than khóc to. Đó là điều làm cho dòng tình khúc này hợp với phòng trà: nghe gần, nghe kỹ, không cần hét.

Góc nhìn hôm nay: nghe lại thế nào

Phòng trà ở TP.HCM và Hà Nội hôm nay vẫn hát rất nhiều bài của giai đoạn 1955–1975, thường gộp dưới tên "tình khúc xưa" hay "nhạc xưa". Nếu muốn nghe có hệ thống, có thể chọn mỗi nhánh trong bảng trên vài bài, nghe một bản thu cũ và một bản hát mới để thấy bài hát đã sống thế nào qua nhiều giọng.

Người thích tư liệu có thể tìm các bộ sưu tập tờ nhạc cũ, nhiều bộ đã được số hoá và trưng bày. Nhìn bìa một tờ nhạc thấy ngay thẩm mỹ của thời ấy: chữ vẽ tay, tranh minh hoạ, ảnh ca sĩ. Đọc kỹ trang trong, ta biết chắc ai là tác giả — điều đôi khi bị ghi sai trên các trang mạng.