Tình ca Việt theo nghĩa tân nhạc — bài hát có tác giả, ghi bằng ký âm phương Tây, lời tiếng Việt nói chuyện yêu đương — mới có khoảng tám mươi lăm năm, tính từ cuối thập niên 1930. Trong chừng ấy thời gian nó đi qua nhiều dòng nối tiếp và chồng lên nhau: tình ca tiền chiến, tình khúc Hà Nội, nhạc tình đô thị miền Nam, bolero, tình khúc thập niên 1980, nhạc trẻ, V-pop ballad và tình ca thời mạng xã hội. Nắm được các mốc lớn thì nghe bài nào cũng biết nó đứng ở đâu, vì sao nó được viết theo cách ấy.
Trước tân nhạc: tình yêu đã có trong câu hát
Người Việt hát về tình yêu từ rất lâu trước khi có chữ "tình ca". Ca dao, hát đối đáp nam nữ, quan họ, hò, ví, ca trù, rồi vọng cổ và cải lương ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20 đều chở chuyện thương nhớ, hẹn hò, chia ly. Đó là cái gốc mà về sau tân nhạc mượn lại rất nhiều: lối luyến láy, cách xưng "anh – em", hình ảnh bến đò, con thuyền, cánh cò.
Điểm khác của tân nhạc nằm ở hình thức. Bài hát có một người viết cụ thể, có bản nhạc in, có giai điệu cố định theo thang âm bảy nốt, và được đệm bằng guitar, piano, mandoline hay dàn nhạc nhỏ thay cho đàn bầu, đàn nguyệt, sáo trúc. Tình yêu trong đó cũng mang giọng của con người đô thị: một cái tôi riêng, nói về nỗi lòng riêng.
Bảng mốc: các dòng tình ca Việt theo thời gian
| Giai đoạn | Dòng chính | Nơi nghe, nơi lan truyền | Vài tên tuổi tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Cuối thập niên 1930 – 1954 | Tình ca tiền chiến | Tờ nhạc in, báo, buổi hát ở hội quán, đài phát thanh | Đặng Thế Phong, Văn Cao, Dương Thiệu Tước, Lê Thương, Hoàng Giác |
| Thập niên 1940 – 1950 | Tình khúc Hà Nội mùa thu | Phòng khách, buổi hát nhỏ, đài phát thanh | Đoàn Chuẩn – Từ Linh, Cung Tiến, Phạm Đình Chương |
| 1955 – 1975 | Nhạc tình đô thị miền Nam, bolero | Phòng trà, đài phát thanh, tờ nhạc rời | Lam Phương, Trịnh Công Sơn, Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng, Vũ Thành An, Trúc Phương |
| Thập niên 1980 | Tình khúc thời bao cấp và đầu đổi mới | Sân khấu ca nhạc, đài phát thanh, truyền hình | Phú Quang, Thanh Tùng, Thuận Yến, Phạm Trọng Cầu |
| Thập niên 1990 | Nhạc trẻ | Truyền hình, bảng xếp hạng, karaoke | Bảo Chấn, Quốc Bảo, Đức Trí và lứa ca sĩ trẻ |
| 2000 – 2010 | V-pop ballad | Trang nghe nhạc trực tuyến, MV, nhạc chờ điện thoại | Nhiều nhạc sĩ – nhà sản xuất làm việc theo ê-kíp |
| Từ giữa thập niên 2010 | Indie, nhạc chill, ballad lan trên mạng | YouTube, TikTok, nền tảng nghe trực tuyến | Các nghệ sĩ tự viết tự hát, ban nhạc độc lập |
Các mốc trên chỉ là cái khung. Dòng nhạc không chấm dứt khi dòng mới xuất hiện: tình ca tiền chiến vẫn được hát trong phòng trà hôm nay, bolero lên truyền hình lần nữa sau năm 2015, nhạc thập niên 1990 được phối lại cho người trẻ nghe.
Tình ca tiền chiến: chữ "tôi" bước vào bài hát
Tân nhạc Việt nảy mầm cuối thập niên 1930. Năm 1938, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên đi nói chuyện cổ động cho lối "nhạc cải cách" — hát lời Việt theo nhạc lý phương Tây. Ở Hà Nội có nhóm Myosotis với Thẩm Oánh, Dương Thiệu Tước; ở Hải Phòng có nhóm Đồng Vọng của Hoàng Quý. Bài nào là bài tân nhạc đầu tiên đến nay vẫn còn tranh cãi, vì mỗi nguồn tính mốc một kiểu: bài được in trước, bài được hát trước công chúng, hay bài có lời Việt hoàn toàn.
Cùng lúc, phong trào Thơ Mới đã làm quen người đọc với giọng thơ tự sự, buồn mơ màng, nói về tình yêu cá nhân. Tình ca tiền chiến lớn lên cạnh Thơ Mới, mượn của nó cả hình ảnh lẫn tâm thế: mùa thu, cõi tiên, giấc mộng, người đẹp xa xôi. Đặng Thế Phong với vài bài ít ỏi, Văn Cao thời trẻ với những bài lấy chuyện cổ tích, Dương Thiệu Tước với những bài gắn với Huế — đây là lứa đặt nền.
Hà Nội và Sài Gòn: hai đô thị, hai giọng tình ca
Thập niên 1940–1950, Hà Nội cho ra những tình khúc mùa thu nổi tiếng nhất: lá vàng, gió heo may, phố vắng, tà áo. Cặp tên Đoàn Chuẩn – Từ Linh gắn với loại bài này. Cung Tiến viết "Hương xưa" khi còn rất trẻ; Phạm Đình Chương, Hoàng Giác, Nguyễn Văn Thương với "Đêm đông" là những tên khác hay được nhắc.
Từ giữa thập niên 1950 đến 1975, đô thị miền Nam, nhất là Sài Gòn, thành nơi sôi động nhất của tình ca. Phòng trà mọc lên, đài phát thanh có chương trình ca nhạc đều đặn, tờ nhạc rời bán ở sạp báo. Ở đây hai nhánh đi song song: một nhánh tình ca "thành thị" chuộng hoà âm, lời có chất thơ (Trịnh Công Sơn, Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng, Vũ Thành An, Phạm Đình Chương, Nguyễn Ánh 9), và một nhánh trữ tình – bolero dễ hát, lời kể chuyện, gần với người lao động (Lam Phương ở giữa hai nhánh; Trúc Phương, Vinh Sử và nhiều người khác ở nhánh bolero). Chi tiết về bolero có riêng một danh mục trong wiki này.
Từ tình khúc thập niên 1980 đến V-pop
Sau năm 1975, tình ca trong nước có một quãng ít ỏi. Khoảng thập niên 1980, nhất là từ giữa thập niên, tình khúc trở lại mạnh: Phú Quang phổ thơ về Hà Nội, Thanh Tùng viết những bài tình nhẹ và trong, Thuận Yến phổ "Thơ tình cuối mùa thu" của Xuân Quỳnh. Giọng tình ca lúc này lặng hơn, nhiều bài phổ thơ, hình ảnh mùa đông, phố cũ, nỗi nhớ.
Thập niên 1990 mở ra thời "nhạc trẻ": truyền hình phát ca nhạc thường xuyên, bảng xếp hạng ra đời (Làn Sóng Xanh của Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM bắt đầu năm 1997), karaoke vào từng gia đình, ca sĩ trẻ có người hâm mộ riêng. Nhạc sĩ như Bảo Chấn, Quốc Bảo, Đức Trí làm việc gần với phòng thu, viết cho giọng ca cụ thể.
Từ năm 2000 đến khoảng 2010, V-pop ballad chiếm sóng: hoà âm piano – dàn dây, điệp khúc nâng tông, lời chia tay, phụ bạc. Internet làm cho bài hát lan nhanh hơn bao giờ hết. Rồi đến thời mạng xã hội, tình ca tách thành nhiều nhánh nhỏ: indie tự sản xuất, nhạc chill, bản ballad lan nhờ một đoạn ngắn trên TikTok, và cả làn sóng hát lại nhạc xưa.
Những gì đổi và những gì giữ
Cách xưng hô
Tình ca tiền chiến chuộng "ta – người", "tôi – nàng", có khi "chàng – nàng", mang chút khoảng cách văn chương. Nhạc tình miền Nam phổ biến "anh – em" nhưng cũng nhiều "tôi – em". Từ thập niên 1990, "anh – em" gần như mặc định, và ngày càng giống lời nói thường ngày. Bài indie gần đây còn dùng "mình", "cậu", "tớ".
Hình ảnh
Mùa thu, mưa, sân ga, lá thư là bộ hình ảnh quen của tình ca cũ. Tình ca mới đổi sang tin nhắn, cuộc gọi nhỡ, chuyến bay, quán cà phê. Nhưng có thứ không đổi: một nơi chốn cụ thể và một khoảnh khắc chia tay hay chờ đợi vẫn là xương sống của bài tình ca hay.
Cách lan truyền
Một bài hát từng đi bằng tờ nhạc in, bằng giọng ca trên đài, bằng phòng trà. Rồi bằng truyền hình, karaoke, trang nghe nhạc, MV, và bây giờ bằng đoạn video mười lăm giây. Đường đi đổi thì độ dài và cấu trúc bài hát cũng đổi theo: bài mới vào điệp khúc sớm hơn, đoạn dạo ngắn hơn.
Nghe theo dòng chảy: một lộ trình gợi ý
Nếu muốn tự nghe để thấy tình ca Việt đã đi đường nào, có thể theo trình tự sau, mỗi chặng chọn hai ba bài, nghe bản thu của nhiều giọng ca khác nhau:
- Tiền chiến: "Con thuyền không bến" (Đặng Thế Phong), "Thiên Thai" (Văn Cao), "Đêm tàn bến Ngự" (Dương Thiệu Tước). Để ý nhịp chậm, lời giàu chữ Hán Việt, giai điệu đi dài.
- Hà Nội mùa thu: "Thu quyến rũ" (Đoàn Chuẩn – Từ Linh), "Hương xưa" (Cung Tiến). Để ý cách tả cảnh làm nền cho tâm trạng.
- Đô thị miền Nam: "Diễm xưa" (Trịnh Công Sơn), "Niệm khúc cuối" (Ngô Thụy Miên), "Thành phố buồn" (Lam Phương). So một bài thiên về thơ với một bài thiên về kể chuyện.
- Thập niên 1980: "Em ơi Hà Nội phố" (Phú Quang, thơ Phan Vũ), "Giọt nắng bên thềm" (Thanh Tùng). Để ý tình ca phổ thơ.
- Nhạc trẻ và V-pop: chọn vài bài của Bảo Chấn, Quốc Bảo; vài bản ballad đầu thập niên 2000. Để ý hoà âm điện tử và điệp khúc nâng tông.
- Thời mạng xã hội: vài bài của các nghệ sĩ indie; nghe xem đoạn nào được cắt ra lan trên mạng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Tư liệu tốt nhất về tình ca Việt vẫn là lời kể của chính người viết. "Hồi ký" của Phạm Duy kể rất kỹ đời sống âm nhạc từ cuối thập niên 1930, dù cần đọc với con mắt tỉnh táo vì là góc nhìn một người. Các bài phỏng vấn nhạc sĩ đăng trên báo chính thống (Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Nhân Dân, Tạp chí Sông Hương…) cho nhiều chi tiết về hoàn cảnh ra đời bài hát. Tờ nhạc in lần đầu, nếu tìm được trong các bộ sưu tập, là bằng chứng chắc nhất về năm phát hành và tên tác giả.
Khi đọc trên mạng, nên dè chừng ba loại lỗi rất phổ biến: bài bị ghi nhầm tác giả (nhất là bolero và nhạc ngoại lời Việt), năm sáng tác lệch giữa các nguồn, và chuyện "bài này viết cho ai" được kể như sự thật dù chưa ai trong cuộc xác nhận. Còn muốn nghe tình ca hát sống, phòng trà ở Hà Nội và TP.HCM vẫn có những đêm dành riêng cho tình khúc xưa.
Câu hỏi thường gặp
Tình ca Việt Nam bắt đầu từ khi nào?
Nếu hiểu tình ca là bài hát yêu đương thì người Việt đã hát từ trong ca dao, dân ca. Còn tình ca tân nhạc — có tác giả, ký âm phương Tây, đệm nhạc cụ Tây — bắt đầu khoảng cuối thập niên 1930, cùng phong trào nhạc cải cách và chịu ảnh hưởng mạnh của Thơ Mới.
Bài tân nhạc đầu tiên của Việt Nam là bài nào?
Câu hỏi này vẫn còn tranh cãi. Các nguồn tính mốc khác nhau: bài in trước, bài được hát trước công chúng, hay bài có lời Việt hoàn toàn. Vì vậy nhiều bài của Nguyễn Văn Tuyên, Thẩm Oánh và các nhạc sĩ cùng thời đều được nêu làm ứng viên, chưa có kết luận chung.
Nhạc tiền chiến khác nhạc trữ tình bolero thế nào?
Nhạc tiền chiến ra đời trước năm 1954, lời giàu chất thơ, nhiều chữ Hán Việt, hình ảnh mơ màng. Bolero phổ biến từ giữa thập niên 1950, nhịp chậm đều, lời kể chuyện đời thường, dễ hát và gần với người lao động. Hai dòng có thể cùng nói chuyện tình nhưng khác giọng và khác người nghe.
Tình khúc thập niên 1980 có gì đặc biệt?
Đó là lúc tình ca trong nước trở lại sau một quãng ít ỏi. Nhiều bài phổ thơ, giọng lặng và sâu, hình ảnh Hà Nội, mùa đông, nỗi nhớ. Phú Quang, Thanh Tùng, Thuận Yến là những tên hay được nhắc.
Muốn tìm hiểu lịch sử tình ca Việt nên đọc gì?
Nên bắt đầu từ lời kể của chính nhạc sĩ: "Hồi ký" Phạm Duy, các bài phỏng vấn nhạc sĩ trên báo chính thống, và tờ nhạc in lần đầu nếu có. Khi gặp chuyện "bài này viết cho ai", hãy tìm xem nhạc sĩ hay người trong cuộc đã nói công khai chưa trước khi tin.
