Hà Nội trong tình ca: phố cổ, hồ nước, hoa sữa và gió mùa đông

Hà Nội trong tình ca được dựng từ một bộ hình ảnh khá cố định: phố nhỏ, hồ nước, hàng cây, hoa sữa đêm thu, gió mùa đông và cái lạnh khiến người ta nhớ nhau. Từ Đoàn Chuẩn – Từ Linh thời tiền chiến tới Phú Quang, Trọng Đài, Hồng Đăng, Trần Quang Lộc, mỗi thế hệ thêm vào bộ hình ảnh ấy vài chi tiết, nhưng nhân vật chính luôn là thành phố như người yêu thứ hai. Bài này lần lượt đi qua phố, hồ, hoa, gió trong tình ca Hà Nội và gợi ý bài nên nghe cho từng hình ảnh.

Vì sao Hà Nội là thành phố của tình ca

Hà Nội là nơi tân nhạc Việt có những bài đầu tiên, nơi phần lớn nhạc sĩ tiền chiến sống và sáng tác. Thành phố lại có bốn mùa rõ, nhiều hồ, nhiều cây cổ thụ, phố cũ hẹp — thứ gì cũng sẵn để thành hình ảnh. Thêm nữa, Hà Nội là nơi nhiều người rời đi rồi nhớ về: sinh viên ra trường về quê, người vào Nam làm ăn, người đi học nước ngoài. Nỗi nhớ một thành phố rất dễ hòa vào nỗi nhớ một người.

Đó là đặc điểm lớn nhất của tình ca Hà Nội: trong rất nhiều bài, không rõ người hát đang nhớ người yêu hay nhớ thành phố. Hai nỗi nhớ chồng lên nhau, và chính sự mập mờ ấy làm bài hát hợp với nhiều người nghe.

Phố: những con đường nhỏ và góc phố quen

Phố trong tình ca Hà Nội ít khi là phố lớn. Đó là ngõ nhỏ, phố cũ, con đường có hàng cây, góc quán. Lý do đơn giản: chuyện tình xảy ra ở những chỗ hai người đi bộ được với nhau.

"Em ơi Hà Nội phố", nhạc Phú Quang phổ thơ Phan Vũ, là bài có nhiều tên phố nhất: bài thơ gốc rất dài, đi qua từng góc phố như một cuộc dạo, và nhạc sĩ chọn lấy một phần để phổ. Chuyện bài thơ và bản phổ được kể riêng trong mục thơ tình phổ nhạc của wiki này; ở đây chỉ cần biết đây là bài mẫu cho kiểu tình ca "phố là người".

"Hà Nội và tôi" của Lê Vinh là một kiểu khác: không kể chuyện một cuộc tình cụ thể mà nói tình cảm của một người với chính Hà Nội, nhẹ và sáng. Đây là một trong những bài Hà Nội tươi sáng hiếm hoi, hợp để hát trong các buổi họp mặt hơn là phòng trà khuya.

Trịnh Công Sơn có "Nhớ mùa thu Hà Nội", bài viết bởi một người phương Nam về một Hà Nội ông đã đến, đã nhìn. Những chi tiết trong bài — hồ, phố, hàng cây — được người Hà Nội nghe thấy rất đúng, và bài hát hay được chọn trong các đêm nhạc về Hà Nội.

Hồ: nước, liễu và những buổi tối

Hồ Gươm và Hồ Tây là hai cái hồ quen nhất trong tình ca. Hồ Gươm gắn với dạo bộ, hàng liễu, buổi tối; Hồ Tây gắn với hoàng hôn, gió lớn, mặt nước rộng. Trong nhiều bài, hồ không được gọi tên mà chỉ là "mặt hồ", "bờ hồ", nhưng người nghe Hà Nội nhận ra ngay.

Hồ có một chức năng kể chuyện đặc biệt: mặt nước phản chiếu. Người đứng bên hồ thấy bóng mình, bóng cây, và nhạc sĩ dùng điều đó để nói về sự soi lại — nhìn lại mình, nhìn lại một cuộc tình. "Hà Nội mùa thu" của Vũ Thanh tả cảnh thành phố mùa thu với trời, cây và mặt nước, là bài tốt để nghe lớp hình ảnh này.

Hoa: hoa sữa và những mùa hoa

Hoa sữa là đặc sản tình ca Hà Nội. Cây hoa sữa được trồng nhiều trên các phố, nở vào khoảng tháng Mười, tháng Mười một, mùi rất nồng về đêm — người thích thì say, người không thích thì thấy nặng. Chính sự gây tranh cãi ấy làm hoa sữa thành hình ảnh mạnh: nó gắn với một thời điểm, một mùi, một đêm cụ thể.

"Hoa sữa" của Hồng Đăng là bài nổi tiếng nhất mang tên loài hoa này: giai điệu chậm, buồn, lấy mùi hoa sữa trong đêm làm cái cớ để nhớ một người. Nhiều bài Hà Nội sau đó đều có một câu hoa sữa, gần như thành thủ tục.

Ngoài hoa sữa, tình ca Hà Nội còn có hoa loa kèn trắng tháng Tư, hoa sấu, hoa ban, cúc họa mi đầu đông — chủ yếu xuất hiện thoáng qua trong các bài mới, chưa có bài kinh điển nào gắn riêng với chúng như hoa sữa.

Gió và mùa đông: khi lạnh làm người ta nhớ

Nếu mùa thu là mùa của Hà Nội trong tình ca tiền chiến, thì mùa đông là mùa của Hà Nội trong tình ca thập niên 1980–1990. Gió mùa đông bắc, đêm trở lạnh, phố vắng sớm — tất cả đều là nền cho nỗi cô đơn.

"Hà Nội đêm trở gió" của Trọng Đài, phổ thơ Chu Lai, là bài tiêu biểu: đêm gió mùa về, một người thức nhớ một người. Bài hát được nhiều giọng nữ hát lại qua các thế hệ, thành một trong những tình ca Hà Nội quen thuộc nhất.

"Nỗi nhớ mùa đông" của Phú Quang, phổ thơ Thảo Phương, cũng là một bài đông Hà Nội: cái lạnh làm người ta nhớ hơi ấm, nhớ người không còn bên cạnh. Phú Quang viết nhiều bài về Hà Nội, và mùa đông là mùa ông hay chọn.

"Hà Nội mùa vắng những cơn mưa" (Trương Quý Hải, thơ Bùi Thanh Tuấn) cũng thuộc nhóm này: mùa đông hanh khô, thiếu mưa, và thiếu người.

Bảng tra nhanh: hình ảnh Hà Nội và bài nên nghe

Khi người con gái chính là Hà Nội

Một kiểu viết đặc biệt của tình ca Hà Nội là gộp hẳn người yêu và thành phố làm một. "Có phải em mùa thu Hà Nội", nhạc Trần Quang Lộc phổ thơ Tô Như Châu, là ví dụ rõ nhất: ngay tên bài đã đặt câu hỏi người con gái có phải chính là mùa thu Hà Nội. Bài hát vì thế vừa là tình ca vừa là bài ca về thành phố.

Kiểu viết này dễ thành sáo nếu chỉ dừng ở so sánh "em đẹp như Hà Nội". Bài hay là bài có chi tiết riêng — một mùi hương, một góc phố, một cơn gió — để người nghe tin rằng người viết đã thật sự đứng ở đó.

Đi Hà Nội nghe tình ca: vài gợi ý

• Nghe đúng mùa: các bài thu nghe vào tháng Chín, tháng Mười khi heo may về; các bài đông nghe vào đêm gió mùa đầu tiên. Cảm giác khác hẳn nghe giữa mùa hè.
• Đi bộ quanh hồ với tai nghe: chọn "Hà Nội mùa thu" hay "Nhớ mùa thu Hà Nội" để nghe trong lúc đi quanh Hồ Gươm buổi tối.
• Tìm đêm nhạc chủ đề Hà Nội: các phòng trà, nhà hát ở Hà Nội thường có đêm nhạc Hà Nội vào mùa thu, nơi các bài trong bảng trên được hát sống.
• Đọc thơ trước khi nghe: với các bài phổ thơ như "Hà Nội đêm trở gió", "Nỗi nhớ mùa đông", đọc bài thơ trước sẽ thấy nhạc sĩ đã giữ gì, bỏ gì.