Sài Gòn trong tình ca: nắng, mưa chiều, con phố và quán cà phê

Sài Gòn trong tình ca là thành phố của nắng gắt, mưa chiều đổ ào rồi tạnh, những con đường có hàng cây cao, quán cà phê và căn gác trọ. Khác với Hà Nội thường được hát bằng giọng hoài niệm, Sài Gòn hay được hát bằng giọng của người đang sống giữa nó: vội, sáng, đôi khi rất vui. Bài này đi qua các hình ảnh Sài Gòn quen trong tình ca từ thập niên 1960 tới nay, giải thích vì sao chúng đứng được, và gợi ý bài nên nghe cho từng hình ảnh.

Một thành phố không có mùa thu

Điều đầu tiên phải nói: Sài Gòn chỉ có hai mùa, mưa và khô. Không có heo may, không có lá vàng, không có cái lạnh khiến người ta muốn tựa vào nhau. Tình ca Sài Gòn vì thế phải tìm hình ảnh khác — và nó tìm thấy ở nắng, ở mưa chiều, ở nhịp sống đô thị.

Điều thứ hai: rất nhiều người viết về Sài Gòn không sinh ra ở đó. Họ đến từ Huế, từ Hà Nội, từ miền Tây, đến học, đến làm, rồi ở lại. Vì thế Sài Gòn trong tình ca thường được nhìn bằng con mắt người mới đến: ngạc nhiên trước nắng, trước mưa bất chợt, trước sự đông đúc. Cái nhìn ấy làm hình ảnh tươi hơn, ít cũ hơn.

Nắng: thứ hình ảnh riêng của Sài Gòn

Nắng là hình ảnh Sài Gòn rõ nhất. Trong tình ca Hà Nội, nắng thường là nắng nhạt, nắng thu mỏng; trong tình ca Sài Gòn, nắng là nắng thật, chói, nóng, nhưng có thể dịu đi khi có người bên cạnh.

Câu nổi tiếng nhất về nắng Sài Gòn nằm trong bài thơ "Áo lụa Hà Đông" của Nguyên Sa, được Ngô Thụy Miên phổ nhạc: "Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát". Câu thơ đặt một nghịch lý rất gọn — nắng mà mát — và lời giải là tà áo lụa của người con gái vừa đi qua. Chỉ một câu, cả một kiểu tình ca đô thị hiện ra: gặp nhau trên phố, một chi tiết trang phục, một cảm giác cơ thể. Chuyện bài thơ và bản phổ kể kỹ hơn trong mục thơ tình phổ nhạc.

Từ câu thơ ấy, có thể thấy cách tình ca Sài Gòn dùng nắng: không phải để tả thời tiết mà để đo cảm xúc. Nắng gắt là bình thường; nắng bỗng dịu là vì đang yêu.

Mưa chiều: hẹn hò dưới mái hiên

Mưa Sài Gòn có giờ giấc: mùa mưa từ khoảng tháng Năm tới tháng Mười một, mưa hay đổ vào buổi chiều, rất to, rồi tạnh. Người đi đường tạt vào mái hiên, đứng chen nhau, chờ. Đó là cảnh gặp gỡ mà tình ca rất thích.

"Mưa Sài Gòn mưa Hà Nội" của Phạm Đình Chương đặt mưa Sài Gòn cạnh mưa Hà Nội, cho thấy hai kiểu mưa khác nhau thế nào trong một trái tim nhớ người. Trịnh Công Sơn trong "Em còn nhớ hay em đã quên" thì nhắc mưa nắng Sài Gòn cùng tên những con đường cũ, như một cách gọi người yêu cùng nhớ lại thành phố của hai người.

Trong V-pop, mưa Sài Gòn tiếp tục là nhân chứng chia tay. "Sài Gòn đau lòng quá" (Hứa Kim Tuyền viết, Hoàng Duyên hát) đi qua những góc thành phố từng có hai người, giờ chỉ còn một. Cách kể trực tiếp, nhiều chi tiết sinh hoạt, đúng giọng người trẻ hôm nay. So mưa ba miền trong tình ca được viết riêng ở bài về mưa của wiki này.

Con đường, hàng cây và những cái tên cũ

Sài Gòn thập niên 1960 có những con đường mà tình ca nhắc mãi: đường có hàng me, hàng dầu cao, đường Tự Do, Lê Lợi, Duy Tân — những tên gọi thời đó, nhiều đường nay đã đổi tên. Trong bài hát, tên đường không cần giải thích; nó là mật khẩu giữa người viết và người nghe cùng thời.

Đường Duy Tân (nay là Phạm Ngọc Thạch) với hàng cây cao là con đường nhiều người nhắc trong ký ức tuổi học trò. Khi một bài hát nhắc tên con đường ấy, người nghe lớn tuổi lập tức thấy lại cả một khung cảnh. Người nghe trẻ thì có thể đi bộ con đường đó hôm nay và tự so.

Trong tình ca mới, tên đường được thay bằng địa điểm sinh hoạt: một quán cà phê, một góc chung cư, một cây cầu. Cách đặt mốc vẫn vậy: một nơi chốn cụ thể làm điểm tựa cho ký ức.

Gác trọ, phòng trà, quán cà phê

Sài Gòn là thành phố của người ở trọ — sinh viên, công nhân, người tỉnh lên. Căn gác trọ vì thế thành không gian quen của tình ca bình dân và bolero. "Nỗi buồn gác trọ" của Mạnh Phát và Hoài Linh là ví dụ: một căn gác nhỏ, một người cô đơn và nỗi nhớ một người. Không gian chật mà nỗi nhớ rộng.

Phòng trà là không gian khác: nơi tình ca được hát sống trước vài chục người nghe, ánh đèn vàng, khói thuốc ngày trước. Nhiều tình khúc Sài Gòn thập niên 1960–1970 — của Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng, Vũ Thành An — nổi lên từ phòng trà trước khi lên đài phát thanh và tờ nhạc rời. Phòng trà không hẳn là hình ảnh trong lời bài hát, nhưng nó là cái nôi khiến tình ca Sài Gòn có giọng thân mật, như đang nói nhỏ với một người.

Quán cà phê là hình ảnh trẻ hơn. Trong nhạc trẻ và V-pop, quán cà phê là nơi gặp, nơi chờ, nơi ngồi một mình nhìn ra đường. Nó thay chỗ cho mái hiên và phòng trà của thế hệ trước.

Sài Gòn vui: tình ca không cần buồn

Tình ca Sài Gòn có một thứ mà tình ca Hà Nội ít có: những bài vui thật. "Sài Gòn đẹp lắm" của Y Vân, ra đời thập niên 1960, là bài nhịp nhanh, tươi, khen thành phố và những người đẹp trên phố, hay được phát dịp Tết tới tận bây giờ. Nó không phải tình ca đôi lứa thuần túy, nhưng không khí yêu đời của nó là mặt sáng của hình ảnh Sài Gòn.

Sự vui ấy đến từ nhịp sống. Một thành phố nắng, đông, nhiều việc, nhiều người trẻ thì khó buồn lê thê. Nhiều bài tình ca Sài Gòn ngày nay cũng giữ được nét nhanh nhẹn đó: nhịp vừa, lời gần gũi, chuyện yêu kể như chuyện thường ngày.

Bảng tra: hình ảnh Sài Gòn và bài nên nghe

Nghe Sài Gòn hôm nay

Ở TP.HCM bây giờ, vẫn có những phòng trà hát tình ca Sài Gòn xưa vào cuối tuần, có những quán cà phê chuyên phát nhạc cũ. Một cách nghe thú vị là chọn một bài có tên đường, rồi đi chính con đường đó vào buổi chiều mùa mưa. Hàng cây có thể đã khác, tên đường có thể đã đổi, nhưng mưa chiều và nắng sau mưa thì vẫn y nguyên — và đó chính là thứ làm tình ca Sài Gòn sống được tới giờ.

Với người hát, bài Sài Gòn thường dễ hơn bài Hà Nội ở chỗ nhịp rõ, lời gần lời nói. Cái khó là giữ được sự nhẹ nhàng: đừng hát "Sài Gòn đẹp lắm" như một bài hùng ca, đừng hát "Em còn nhớ hay em đã quên" quá bi thương. Sài Gòn trong tình ca, kể cả khi buồn, vẫn có chút nắng.