Tình ca Ấn Độ phổ biến nhất là bài hát trong phim Bollywood — điện ảnh tiếng Hindi ở Mumbai — nơi gần như mọi bộ phim đều có năm, bảy bài hát, phần lớn là tình ca, do ca sĩ "hát nhép" (playback singer) thu âm còn diễn viên nhép theo trên màn ảnh. Những giọng hát như Lata Mangeshkar, Mohammed Rafi, Kishore Kumar, rồi Kumar Sanu, Udit Narayan, Alka Yagnik và Arijit Singh đã hát cho hàng nghìn cặp tình nhân trên phim, từ Mughal-e-Azam (1960) đến Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995) và Aashiqui 2 (2013).
Phim Ấn Độ và bài hát: không tách rời
Ở Hollywood, phim ca nhạc là một thể loại riêng. Ở Bollywood, gần như phim nào cũng có bài hát: phim hành động, phim gia đình, phim hài. Bài hát làm thay những việc lời thoại khó làm — tỏ tình, nhớ nhung, cưới hỏi, chia ly — và thường được dàn dựng thành cảnh múa, cảnh mơ, đổi bối cảnh liên tục từ đồng hoa Thuỵ Sĩ đến núi tuyết Kashmir.
Album nhạc phim thường phát hành trước khi phim ra rạp. Một album thành công có thể kéo khán giả đến rạp; ở Ấn Độ, nhạc phim từng chiếm phần lớn thị trường âm nhạc đại chúng. Nói "nhạc pop Ấn Độ" trong nhiều thập niên gần như đồng nghĩa với "nhạc phim".
Ca sĩ hát nhép: những giọng hát vô hình mà nổi tiếng
Từ thập niên 1940, Bollywood dùng cách thu âm riêng: ca sĩ chuyên nghiệp hát trong phòng thu, diễn viên nhép theo khi quay. Khán giả biết rõ điều này, và ca sĩ hát nhép trở thành ngôi sao ngang diễn viên.
- Lata Mangeshkar (1929–2022): giọng nữ cao, trong, được gọi là "chim họa mi của Ấn Độ", hát cho nhiều thế hệ nữ diễn viên suốt hơn sáu thập niên.
- Asha Bhosle, em gái Lata: giọng linh hoạt, hát cả tình ca lẫn bài sôi động.
- Mohammed Rafi (1924–1980): giọng nam ấm, rộng, hát được từ ghazal trữ tình đến bài vui.
- Kishore Kumar (1929–1987): giọng nam tự nhiên, phóng khoáng, gắn với ngôi sao Rajesh Khanna thập niên 1970.
- Mukesh (1923–1976): giọng buồn, gắn với các vai của Raj Kapoor.
Thập niên 1990 có Kumar Sanu, Udit Narayan, Alka Yagnik — những giọng hát của thời phim tình cảm gia đình thịnh hành. Từ thập niên 2010, Arijit Singh gần như là giọng tình ca nam mặc định của Bollywood.
Nền nhạc: raga, ghazal và dàn nhạc phim
Tình ca Bollywood pha trộn nhiều lớp:
- Raga: hệ thống giai điệu cổ điển Ấn Độ. Nhiều bài hát phim dựa trên một raga, nên giai điệu có những quãng, những nét láy mà tai người Việt nghe lạ.
- Ghazal: thể thơ tình tiếng Urdu, nói về tình yêu khắc khoải, rượu, người yêu xa cách. Lời nhiều tình ca Bollywood mượn từ vựng và hình ảnh của ghazal: ishq, mohabbat (tình yêu), dil (trái tim), chand (trăng).
- Dàn nhạc: kết hợp sitar, tabla, harmonium, sáo bansuri với dàn dây và sau này là nhạc điện tử.
Người viết lời (lyricist) được coi trọng như nhà thơ. Sahir Ludhianvi, Shakeel Badayuni, Gulzar, Javed Akhtar là những cái tên mà khán giả Ấn Độ nhớ cùng với nhạc sĩ.
Những tình ca qua các thời kỳ
Thời kinh điển (thập niên 1950–1970)
Pyar Kiya To Darna Kya ("Đã yêu thì sao phải sợ") trong phim Mughal-e-Azam (1960), nhạc Naushad, lời Shakeel Badayuni, Lata Mangeshkar hát: một vũ nữ công khai tình yêu với hoàng tử trước mặt hoàng đế. Cảnh phim trong cung điện gương là một trong những cảnh nổi tiếng nhất điện ảnh Ấn Độ.
Mere Sapno Ki Rani trong phim Aradhana (1969), nhạc S. D. Burman, Kishore Kumar hát: chàng trai hát trên xe jeep theo đoàn tàu nhỏ chở cô gái — tình ca vui, trẻ trung. Kabhi Kabhie (1976), nhạc Khayyam, lời Sahir Ludhianvi, là tình ca trầm lắng, gần như một bài thơ.
Thời phim tình cảm gia đình (thập niên 1990)
Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995), nhạc Jatin–Lalit, là phim tình cảm được chiếu lâu nhất ở Ấn Độ: rạp Maratha Mandir ở Mumbai chiếu liên tục hàng chục năm. Bài Tujhe Dekha To (Lata Mangeshkar và Kumar Sanu hát) với cảnh cánh đồng hoa cải vàng thành biểu tượng tình yêu của cả một thế hệ. Kuch Kuch Hota Hai (1998) có bài chủ đề cùng tên do Udit Narayan và Alka Yagnik hát.
Cũng trong thập niên này, nhạc sĩ A. R. Rahman từ điện ảnh Tamil (miền Nam Ấn Độ) mang âm thanh điện tử và hoà âm mới vào nhạc phim, mở rộng màu sắc tình ca Ấn Độ.
Thế kỷ 21
Kal Ho Naa Ho (2003), bài chủ đề do Sonu Nigam hát, nhạc Shankar–Ehsaan–Loy: sống hết mình vì ngày mai chưa biết ra sao. Tum Hi Ho trong phim Aashiqui 2 (2013), nhạc Mithoon, Arijit Singh hát: ballad piano chậm, đưa Arijit thành giọng tình ca hàng đầu.
Một điều nên biết khi nghe: Bollywood chỉ là điện ảnh tiếng Hindi. Ấn Độ còn những nền điện ảnh lớn bằng tiếng Tamil, Telugu, Malayalam, Bengali…, mỗi nơi có kho tình ca riêng và ca sĩ riêng. Nhiều bài nổi tiếng được làm lại qua nhiều thứ tiếng, nên cùng một giai điệu có thể gặp trong phim Hindi lẫn phim Tamil.
Bài nên nghe
| Bài – phim | Người hát | Năm | Nghe để thấy gì |
|---|---|---|---|
| Pyar Kiya To Darna Kya – Mughal-e-Azam | Lata Mangeshkar | 1960 | Tình ca cổ điển, hợp xướng, giọng nữ cao |
| Mere Sapno Ki Rani – Aradhana | Kishore Kumar | 1969 | Tình ca vui, giọng nam phóng khoáng |
| Kabhi Kabhie – Kabhi Kabhie | Mukesh, Lata Mangeshkar | 1976 | Lời như thơ, nhịp chậm |
| Tujhe Dekha To – Dilwale Dulhania Le Jayenge | Lata Mangeshkar, Kumar Sanu | 1995 | Song ca thập niên 1990, cảnh cánh đồng hoa cải |
| Kuch Kuch Hota Hai – cùng tên | Udit Narayan, Alka Yagnik | 1998 | Song ca nhẹ, dễ thuộc |
| Kal Ho Naa Ho – cùng tên | Sonu Nigam | 2003 | Tình ca pha triết lý sống |
| Tum Hi Ho – Aashiqui 2 | Arijit Singh | 2013 | Ballad piano hiện đại |
Góc nhìn từ người nghe Việt
Phim Ấn Độ được chiếu ở rạp và trên truyền hình Việt Nam từ nhiều thập niên trước, và nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ những cảnh hát múa đầy màu sắc. Từ đầu thập niên 2010, phim truyền hình Ấn Độ lồng tiếng lại có một làn sóng lớn trên truyền hình Việt. Tuy vậy, tình ca Bollywood ít khi được đặt lời Việt như nhạc Hoa hay nhạc Hàn; người Việt thường nghe nó gắn liền với hình ảnh phim.
Với người nghe Việt, cửa vào dễ nhất là xem lại cảnh phim có bài hát (có phụ đề), rồi nghe bản thu riêng. Sẽ thấy rõ ba điều: giọng nữ cao và mỏng kiểu Lata là chuẩn mực thẩm mỹ khác hẳn giọng diva phương Tây; giai điệu dựa trên raga có những nét láy khó bắt chước; và lời ca giàu chất thơ hơn vẻ ngoài lấp lánh của cảnh múa. Ở Hà Nội và TP.HCM, các tuần phim Ấn Độ và hoạt động của các trung tâm văn hoá Ấn Độ là dịp xem phim, nghe nhạc trong không khí đúng chất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phim Ấn Độ có nhiều bài hát?
Trong điện ảnh Ấn Độ, bài hát là một phần cấu trúc của phim, dùng để tỏ tình, diễn tả nhớ nhung, cưới hỏi, chia ly. Album nhạc phim thường phát hành trước khi phim ra rạp và từng chiếm phần lớn thị trường âm nhạc đại chúng Ấn Độ.
Diễn viên Bollywood có tự hát không?
Phần lớn không. Bollywood dùng ca sĩ hát nhép (playback singer) thu âm trong phòng thu, diễn viên nhép theo khi quay. Các ca sĩ như Lata Mangeshkar, Mohammed Rafi, Kishore Kumar nổi tiếng ngang diễn viên.
Lata Mangeshkar là ai?
Lata Mangeshkar (1929–2022) là nữ ca sĩ hát nhép nổi tiếng nhất Ấn Độ, được gọi là "chim họa mi của Ấn Độ". Bà hát cho phim Ấn Độ hơn sáu thập niên, với những bài như Pyar Kiya To Darna Kya và Tujhe Dekha To.
Tum Hi Ho là bài của phim nào?
Tum Hi Ho là bài trong phim Aashiqui 2 (2013), nhạc Mithoon, Arijit Singh hát. Bài ballad piano này đưa Arijit Singh trở thành giọng tình ca nam hàng đầu Bollywood.
Ghazal là gì?
Ghazal là thể thơ tình trữ tình tiếng Urdu và Ba Tư, nói về tình yêu khắc khoải và người yêu xa cách, thường được hát chậm với harmonium và tabla. Nhiều lời tình ca Bollywood mượn hình ảnh và từ vựng của ghazal.
