J-pop ballad và enka: tình ca Nhật Bản qua các thời kỳ

Tình ca Nhật Bản có hai dòng lớn: enka — tình ca truyền thống thời hậu chiến, hát luyến rung (kobushi), nói về bến cảng, tuyết, rượu và người phụ nữ chờ đợi, với Misora Hibari, Ishikawa Sayuri — và J-pop ballad hiện đại từ thập niên 1980–1990, gắn với phim truyền hình, với Oda Kazumasa, Dreams Come True, Utada Hikaru, Nakashima Mika. Giai điệu Nhật còn đi xa hơn tên tuổi của chính nó: rất nhiều tình ca Cantopop, Mandopop, K-ballad và cả nhạc ngoại lời Việt có gốc từ một bài Nhật.

Enka: tình ca của bến cảng và mùa tuyết

Enka là dòng ca khúc đại chúng hình thành sau Thế chiến II, định hình rõ trong thập niên 1960. Nghe enka, người ta nhận ra ngay:

• Thang âm ngũ cung kiểu Nhật, nhiều bài ở giọng thứ, nghe buồn và "rất Á Đông".
• Kobushi: kỹ thuật luyến rung trong cổ họng ở cuối chữ, giống một nét láy. Đây là "chữ ký" của người hát enka.
• Đề tài: chia ly ở bến tàu, người phụ nữ một mình uống rượu, đường về phương bắc phủ tuyết, chuyến phà đêm. Tình yêu trong enka thường là tình yêu chịu đựng.
• Nhạc đệm: dàn dây, guitar điện tiếng mỏng, kèn, đôi khi có đàn shamisen.

Người Việt nghe enka sẽ thấy rất gần bolero: nhịp chậm, kể chuyện đời thường, buồn mà không bi thảm, lối hát luyến láy. Hai dòng không có quan hệ nguồn gốc trực tiếp, nhưng cùng phục vụ một kiểu người nghe — những người muốn nghe nỗi lòng mình được kể ra bằng giọng mộc.

Những giọng enka tiêu biểu

Misora Hibari (1937–1989) được coi là nữ hoàng của nhạc đại chúng thời Shōwa. Bài Kanashii sake (悲しい酒, "Rượu buồn", 1966) là lời một người phụ nữ uống rượu một mình để quên người yêu — một mẫu điển hình của tình ca enka.

Ishikawa Sayuri có Tsugaru kaikyō fuyugeshiki (津軽海峡・冬景色, 1977): người phụ nữ rời Tokyo đi chuyến phà mùa đông về phương bắc sau khi chia tay. Bài Amagi-goe (天城越え, 1986) của bà thì ngược lại: một tình yêu đam mê đến mức đáng sợ, giọng hát cháy bỏng.

Chương trình Kōhaku Uta Gassen của đài NHK (từ năm 1951) phát đêm giao thừa hằng năm là nơi enka luôn có chỗ, giữ dòng nhạc này sống cùng các thế hệ.

Kayōkyoku: tình ca đại chúng thời Shōwa

Bên cạnh enka, "kayōkyoku" là tên gọi rộng cho nhạc pop Nhật giữa thế kỷ 20. Bài nổi tiếng nhất ra thế giới là Ue o muite arukō (上を向いて歩こう, 1961) của Sakamoto Kyū, đứng đầu bảng xếp hạng Billboard Mỹ năm 1963 dưới cái tên Sukiyaki (tên một món ăn, không liên quan lời bài). Lời nói về một người ngẩng mặt lên khi bước đi để nước mắt không rơi — nỗi buồn cô đơn kín đáo kiểu Nhật.

Thập niên 1970–1980 là thời của "new music" và ca sĩ – nhạc sĩ tự viết bài. Southern All Stars có Itoshi no Ellie (いとしのエリー, 1979), ballad tình yêu mà Ray Charles sau này hát lại bằng tiếng Anh với tên Ellie My Love. Itsuwa Mayumi có Kokoro no tomo (心の友, 1982), bài đặc biệt nổi tiếng ở Indonesia và nhiều nước Đông Nam Á.

J-pop ballad: thời phim truyền hình (thập niên 1990)

Đầu thập niên 1990, phim truyền hình tình cảm Nhật (gọi là "trendy drama") và bài hát chủ đề hỗ trợ nhau thành những cú hit lớn.

• Oda Kazumasa – Love Story wa totsuzen ni (ラブ・ストーリーは突然に, 1991): mở đầu bằng tiếng guitar cắt sắc, chủ đề phim Tokyo Love Story.
• Chage and Aska – Say Yes (1991): chủ đề phim 101st Proposal, ballad song ca nam giọng cao.
• Dreams Come True – Love Love Love (1995): giọng Yoshida Miwa, ballad chậm, lời lặp lại chữ "love" như tự nhủ.

Ballad J-pop thập niên này ít luyến hơn K-ballad và R&B Mỹ; cảm xúc nằm ở giai điệu dài hơi, hoà âm giàu và lời kể chi tiết về đời sống đô thị.

Từ Utada Hikaru đến hôm nay

Utada Hikaru ra mắt cuối thập niên 1990 khi còn tuổi thiếu niên. Ballad First Love (1999) — nụ hôn đầu, mối tình đầu đã qua — trở thành một trong những tình ca Nhật được nhớ nhất. Năm 2022, loạt phim First Love 初恋 trên Netflix lấy cảm hứng từ bài này và bài Hatsukoi của cô, đưa bài hát đến khán giả trẻ khắp châu Á.

Đầu thập niên 2000 có Nakashima Mika với Yuki no hana (雪の華, "Hoa tuyết", 2003) — ballad mùa đông, sau được hát lại bằng tiếng Hàn (Snow Flower của Park Hyo-shin). Hirai Ken có Hitomi o tojite (瞳をとじて, 2004), bài chủ đề phim Crying Out Love, in the Center of the World.

Những năm gần đây, ballad J-pop đi qua các ban nhạc và nhạc sĩ trẻ: Pretender (2019) của Official Hige Dandism nói về một mối tình biết trước không thể thành; Marigold (2018) của Aimyon ấm áp và mộc hơn. Nhạc phim hoạt hình (anime) cũng là kênh lớn đưa tình ca Nhật ra nước ngoài.

Bài nên nghe

Hát tình ca Nhật: vài điều nên biết

Tiếng Nhật dễ hát hơn người ta tưởng: âm tiết đơn giản, gần như luôn kết thúc bằng nguyên âm hoặc âm "n", không có thanh điệu như tiếng Việt. Khó khăn nằm ở chỗ khác:

1. Độ dài nguyên âm. "Koi" (tình yêu) và "kōi" là hai chữ khác nhau; hát lẫn độ dài sẽ đổi nghĩa.
2. Âm "tsu" nhỏ. Đó là một nhịp ngừng ngắn giữa hai âm, phải giữ khoảng lặng, không bỏ qua.
3. Kobushi khi hát enka. Đừng cố bắt chước ngay; nghe chậm từng câu, nhại phần láy cuối chữ thật nhẹ. Luyến quá tay nghe sẽ thành giọng bolero Việt chứ không còn là enka.
4. Ballad J-pop nhiều chữ. Câu hát thường dồn nhiều âm tiết; nên đọc lời theo nhịp trước khi hát.

Góc nhìn từ người nghe Việt

Người Việt tiếp xúc với tình ca Nhật nhiều hơn mình nghĩ, nhưng thường qua đường vòng: giai điệu Nhật được hát bằng tiếng Quảng, tiếng Quan thoại rồi đặt lời Việt; hoặc qua nhạc phim hoạt hình và phim truyền hình. Nghe bản gốc Nhật của những bài "nhạc Hoa" quen thuộc là một cách thú vị để thấy tình ca Đông Á đã mượn của nhau như thế nào.

Ai mê bolero nên thử nghe enka — sẽ thấy nhiều điểm gần: lời kể, giọng luyến, nỗi buồn chịu đựng. Ai thích ballad V-pop hiện đại thì nghe Utada Hikaru, Nakashima Mika để thấy một lối ballad tiết chế hơn. Ở Hà Nội và TP.HCM, các trung tâm giao lưu văn hoá Nhật Bản và các lễ hội Nhật thường niên đôi khi có tiết mục hát enka và J-pop, là dịp nghe sống hiếm hoi.