Một bài tình ca kể chuyện cần ba thứ: nhân vật mà người nghe hình dung được, cảnh có nơi chốn và đồ vật, và thời gian trôi đi qua từng đoạn. Cách dễ nhất là cho mỗi phiên khúc một cảnh ở một thời điểm khác nhau, giữ điệp khúc gần như nguyên vẹn để nghĩa của nó đổi theo câu chuyện. Làm được điều này, điệp khúc lần cuối sẽ chạm người nghe mạnh hơn lần đầu dù chữ không đổi.
Tình ca tâm trạng và tình ca kể chuyện
Có hai cách viết tình ca. Cách thứ nhất là tình ca tâm trạng: cả bài là một trạng thái, nhớ, chờ, hạnh phúc, được tả từ nhiều góc. Cách thứ hai là tình ca kể chuyện: có chuyện xảy ra, có trước có sau, người nghe muốn biết rồi thế nào.
Cả hai đều có chỗ đứng. Nhưng tình ca kể chuyện có hai lợi thế cho người mới viết: dễ có chất liệu hơn vì chỉ cần kể tiếp, và dễ được nhớ hơn vì người nghe nhớ chuyện tốt hơn nhớ tâm trạng. Bolero Việt là dòng nhạc sống bằng kể chuyện: chuyện người đi xa, lá thư, ngày về. Ballad V-pop thì hay kể chuyện chia tay.
Nhân vật: ai đang yêu ai
Người nghe cần hình dung được người trong bài. Không cần tả mặt mũi; một hai chi tiết là đủ:
- Một nghề, một thói quen: cô bán hoa đầu ngõ, anh thợ sửa xe, cô giáo về làng.
- Một đồ vật gắn với người: chiếc xe đạp cũ, cái kẹp tóc, cây đàn mượn.
- Một câu nói hay một cử chỉ: hay cười che miệng, lần nào chia tay cũng quay lại nhìn.
Nhân vật người kể cũng cần có mặt. Người nghe phải biết người kể là ai so với người kia: bạn học, hàng xóm, người đi xa, người ở lại.
Cảnh: nơi chốn và đồ vật
Mỗi phiên khúc nên mở ra ở một nơi cụ thể. Nơi càng cụ thể, người nghe càng dễ "bước vào". "Thành phố" là chung; "trạm xe buýt trước cổng bệnh viện" là cảnh. Người viết tình ca giỏi thường dùng một đồ vật để neo cảnh: chiếc bàn, cái cửa sổ, chiếc áo.
Một kỹ thuật rất hiệu quả là đồ vật xuyên suốt: một món đồ xuất hiện ở mọi phiên khúc, mỗi lần mang nghĩa khác. Ví dụ, một chiếc khăn: lần đầu là quà tặng, lần hai là thứ được trả lại, lần ba là thứ người kể vẫn giữ. Đồ vật không đổi, câu chuyện thay đổi xung quanh nó.
Một chi tiết cho mỗi giác quan
Người mới viết hay chỉ dùng mắt: tả màu áo, tả ánh đèn. Một cảnh tình ca sống động hơn khi có thêm một giác quan khác: tiếng còi tàu, mùi hoa sữa, cái lạnh của tay vịn cầu, vị cà phê đắng. Không cần đủ năm giác quan trong một đoạn; một chi tiết nhìn thấy cộng một chi tiết nghe hoặc ngửi là đủ để người nghe "đứng" trong cảnh. Ví dụ câu tự viết: "Tiếng loa sân ga gọi tên chuyến cuối, tay em lạnh trong tay anh". Một âm thanh, một cảm giác, hai người, một nơi chốn, chỉ trong một câu.
Thời gian: ba khuôn kể chuyện dùng được ngay
| Khuôn | Phiên khúc 1 | Phiên khúc 2 | Phiên khúc 3 hoặc cầu nối | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Tuyến tính | Gặp nhau | Yêu nhau hoặc xa nhau | Bây giờ | Bolero, tình ca kể đời người |
| Hồi tưởng | Hiện tại: người kể ở một nơi | Quá khứ: điều đã xảy ra ở nơi đó | Quay về hiện tại, nhìn khác đi | Tình ca về người cũ, kỷ niệm |
| Song song | Anh ở đây, làm gì | Em ở đó, làm gì | Hai người gặp nhau hoặc không | Yêu xa, tình đơn phương |
Chuyện hình thức bài hát nói chung (phiên khúc, điệp khúc, cầu nối) wiki soạn nhạc đã viết. Ở đây chỉ cần nhớ: mỗi phiên khúc là một cảnh, và cảnh sau phải đẩy chuyện đi tiếp, không lặp lại cảnh trước bằng chữ khác.
Điệp khúc đứng yên, nghĩa đổi theo
Trong tình ca kể chuyện, điệp khúc thường giữ gần nguyên chữ. Cái thay đổi là người nghe: sau mỗi phiên khúc, họ biết thêm chuyện, nên cùng một câu lại mang nghĩa mới. Ví dụ, câu chốt tự viết "Mình hẹn nhau mùa hoa sữa":
- Sau phiên khúc 1 (hai người mới quen), đó là một lời hẹn vui.
- Sau phiên khúc 2 (một người phải đi xa), đó là một lời hứa.
- Sau phiên khúc 3 (mười năm sau, người kể đứng một mình dưới hàng hoa sữa), đó là một nỗi tiếc.
Bạn có thể đổi một chữ ở điệp khúc cuối để khoá nghĩa, ví dụ "hẹn" thành "từng hẹn". Đổi một chữ thôi; đổi nhiều thì người nghe không còn nhận ra điệp khúc.
Góc kể và cách kết
Ai đang kể chuyện
- Ngôi thứ nhất kể ("anh/tôi đã…"): phổ biến nhất, gần gũi.
- Nói với người kia ("em có nhớ…"): như một lá thư, rất hợp tình ca, nhưng cần cẩn thận để người nghe vẫn hiểu chuyện, vì người kể không cần giải thích với "em" những gì em đã biết.
- Ngôi thứ ba ("cô ấy… anh ấy…"): kể chuyện người khác, cho phép khoảng lùi và hợp khi bài viết cho nhiều giọng hát. Chuyện chọn xưng hô có bài riêng trong danh mục này.
Kết mở hay kết đóng
Kết đóng cho người nghe biết chuyện kết thúc thế nào: họ cưới nhau, họ không gặp lại. Kết mở dừng ở một hình ảnh, để người nghe tự đoán. Tình ca Việt có cả hai kiểu. Kết mở thường hợp với bài buồn, vì nó để lại dư âm; kết đóng hợp với bài vui, bài cưới, vì người nghe muốn được yên lòng.
Dù kết kiểu nào, hình ảnh cuối cùng nên là một thứ cụ thể, không phải một câu tổng kết. "Và từ đó anh hiểu tình yêu là gì" yếu hơn nhiều so với một câu tả người kể đóng cánh cửa sổ.
Dàn ý mẫu cho một bài tình ca kể chuyện
Dưới đây là dàn ý tự viết, khuôn hồi tưởng, đồ vật xuyên suốt là chiếc đồng hồ:
- Phiên khúc 1 (hiện tại): người kể mang chiếc đồng hồ cũ đến một tiệm sửa ở góc phố, trời chiều.
- Điệp khúc: câu chốt về thời gian đứng yên.
- Phiên khúc 2 (quá khứ): chiếc đồng hồ là quà của em năm hai người hai mươi tuổi; đêm em đi, đồng hồ chết đúng giờ đó.
- Điệp khúc: cùng câu chốt, giờ người nghe hiểu vì sao thời gian đứng yên.
- Cầu nối (hiện tại): người thợ hỏi có muốn chỉnh lại giờ không.
- Điệp khúc cuối: đổi một chữ; người kể chọn để đồng hồ chạy lại, hoặc chọn giữ nguyên.
Dàn ý này chưa có câu hát nào, nhưng đã có đủ nhân vật, cảnh và thời gian. Phần lời sẽ đến nhanh khi khung chuyện đã rõ.
Bài tập: ba cảnh trong mười lăm phút
Chọn một chuyện tình, thật hay tưởng tượng. Viết ba dòng, mỗi dòng một cảnh, mỗi cảnh có một nơi chốn, một thời điểm và một đồ vật. Rồi chọn một đồ vật có thể xuất hiện ở cả ba cảnh. Nếu tìm được, bạn đã có xương sống của một bài tình ca kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để lời tình ca có câu chuyện?
Cho mỗi phiên khúc một cảnh cụ thể ở một thời điểm khác nhau, có nơi chốn, đồ vật và nhân vật. Cảnh sau phải đẩy chuyện đi tiếp, còn điệp khúc giữ gần nguyên để nghĩa đổi theo câu chuyện.
Đồ vật xuyên suốt trong bài hát là gì?
Là một món đồ xuất hiện ở nhiều đoạn của bài, mỗi lần mang một nghĩa khác theo diễn biến câu chuyện. Nó giúp bài hát liền mạch và cho người nghe một hình ảnh để nhớ.
Điệp khúc trong tình ca kể chuyện có cần đổi lời không?
Thường không cần. Giữ điệp khúc gần nguyên để nghĩa của nó đổi theo các phiên khúc. Có thể đổi một chữ ở điệp khúc cuối để khoá nghĩa, nhưng không nên đổi nhiều.
Nên kết bài tình ca kiểu mở hay đóng?
Kết mở hợp với bài buồn vì để lại dư âm; kết đóng hợp với bài vui, bài cưới vì người nghe muốn được yên lòng. Dù kiểu nào, nên kết bằng một hình ảnh cụ thể thay vì một câu tổng kết.
Vì sao bolero hay kể chuyện?
Bolero Việt có nhịp chậm, lời dài và gần lời nói thường ngày, nên rất hợp để kể chuyện người đi xa, lá thư, ngày về. Người nghe bolero cũng quen chờ một câu chuyện trong bài.