Nguyễn Ánh 9: tình ca của người nhạc công piano phòng trà

Nguyễn Ánh 9 (1940–2016), tên thật Nguyễn Đình Ánh, là nhạc công piano trước khi là nhạc sĩ — và tình ca của ông mang rõ dấu vết của người ngồi bên phím đàn: hoà âm giàu, giai điệu đi theo những vòng hợp âm đẹp, câu hát như được "đánh" ra từ đàn. Những bài quen nhất của ông là "Không", "Ai đưa em về", "Buồn ơi chào mi", "Cô đơn", "Tình khúc chiều mưa". Đó là tình ca buồn của phòng trà về khuya: ít lời, nhiều khoảng lặng, và một nỗi cô đơn rất đô thị.

Người nhạc công trước, nhạc sĩ sau

Nguyễn Ánh 9 sinh năm 1940. Ông học và chơi piano từ trẻ, rồi sống bằng nghề nhạc công: đệm đàn cho ca sĩ trong phòng trà, chơi trong các ban nhạc, làm việc trong các chương trình ca nhạc. Đây là điều quan trọng để hiểu nhạc của ông. Một người ngày nào cũng đệm cho người khác hát sẽ biết rất rõ bài nào "nằm" đẹp trên phím đàn, câu nào ca sĩ hát dễ, hợp âm nào làm khán giả lặng đi.

Về nghệ danh "Ánh 9", có nhiều cách giải thích được kể lại, nhưng không thống nhất; bài này không chọn cách nào. Ông mất năm 2016.

Những tình ca tiêu biểu

Năm sáng tác từng bài được ghi khác nhau ở các nguồn, phần lớn thuộc giai đoạn cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970. Những câu chuyện "viết cho ai" quanh các bài này chưa có lời xác nhận rõ ràng của người trong cuộc.

"Không": một chữ làm nên một bài hát

Bài "Không" là trường hợp thú vị về cách viết tình ca. Cả bài xoay quanh một chữ phủ định — chữ mà người ta thường tránh trong tình ca vì nó lạnh. Nhưng lặp lại nhiều lần, ở những vị trí khác nhau trong câu nhạc, chữ "không" đổi nghĩa: lúc là từ chối, lúc là tự an ủi, lúc là tiếng nấc. Người nghe hiểu rằng càng nói "không", người trong bài càng còn yêu.

Về âm nhạc, bài hát cho thấy rõ chất piano của ông: phần đệm có vai trò gần như ngang với giọng hát, những vòng hợp âm đẹp nâng đỡ một giai điệu không quá phức tạp. Hát "Không" với một cây piano khác hẳn hát với ban nhạc lớn — bản piano gần với tinh thần gốc hơn.

Giọng nhạc Nguyễn Ánh 9

Hoà âm trước, giai điệu sau

Nhiều nhạc sĩ viết giai điệu trước rồi mới đặt hợp âm. Với người chơi đàn như Nguyễn Ánh 9, cảm giác là ngược lại: giai điệu như mọc lên từ những vòng hợp âm. Kết quả là bài hát có những chỗ chuyển hợp âm bất ngờ mà rất "đúng", làm người nghe rùng mình nhẹ.

Ít lời, nhiều khoảng lặng

Lời tình ca của ông thường ngắn, câu ngắn, có khoảng trống để tiếng đàn nói thay. Nỗi buồn không được kể dài dòng mà được gợi bằng vài chữ: đêm, mưa, một mình, về.

Cô đơn đô thị

Nhân vật trong tình ca Nguyễn Ánh 9 thường ở thành phố, về khuya, sau một cuộc vui, trong một căn phòng. Không có đồi thông, bến sông hay cõi tiên — chỉ có con đường đêm và người lẻ bóng. Đây là thứ cô đơn rất riêng của đời sống phòng trà, của người làm nghề đêm.

Nghề đệm đàn phòng trà dạy người viết những gì

Để hiểu vì sao tình ca của một nhạc công lại có màu riêng, thử hình dung công việc của người ngồi piano trong phòng trà. Mỗi đêm, họ đệm cho nhiều ca sĩ, mỗi người một giọng, một thói quen. Ca sĩ này muốn hạ nửa cung vì hôm nay hơi khàn; ca sĩ kia muốn đoạn dạo dài hơn để kịp bước ra sân khấu. Người đệm phải chuyển giọng ngay tại chỗ, nghe hơi thở của người hát để biết khi nào chậm lại, khi nào đẩy lên.

Từ công việc ấy, người nhạc công tích luỹ được mấy thứ mà người viết nhạc "trên giấy" khó có:

• Cảm giác về quãng giọng thật. Biết bài nào vừa với số đông ca sĩ, nốt nào là nốt "chết" của giọng trung bình.
• Cảm giác về khán giả. Biết lúc nào phòng trà lặng đi, bài nào làm người ta ngừng nói chuyện.
• Kho hợp âm quen tay. Những vòng hợp âm chơi hằng đêm thành vốn liếng, và từ đó mọc ra giai điệu mới.
• Sự tiết kiệm. Trong phòng trà, một bài quá dài hay quá cầu kỳ sẽ mất khán giả. Người làm nghề biết dừng đúng lúc.

Nhìn lại các bài của Nguyễn Ánh 9, có thể thấy dấu vết của cả bốn điều trên: bài vừa giọng, vừa độ dài, hoà âm đẹp, và biết dừng.

Chỗ đứng trong tình ca Việt

Trong dòng tình khúc Sài Gòn, Nguyễn Ánh 9 là đại diện tiêu biểu cho kiểu "tình ca của người chơi nhạc". Cùng với Phạm Đình Chương — cũng là người biểu diễn — ông cho thấy những người hiểu sân khấu từ bên trong có thể viết ra những bài hát rất hợp để hát sống: vừa giọng, vừa không gian, vừa tâm trạng khán giả về khuya.

Tình ca của ông vẫn là món quen trong các phòng trà hôm nay, nhất là ở phần cuối đêm, khi ánh đèn tối dần và ban nhạc chỉ còn một cây piano.

Hát và đệm tình ca Nguyễn Ánh 9

• Ưu tiên piano. Nếu có thể, hát với một cây piano hơn là với beat karaoke. Phần đệm là một nửa bài hát.
• Giữ khoảng lặng. Đừng lấp đầy mọi chỗ trống bằng luyến láy. Những khoảng ngừng chính là chỗ cảm xúc đọng lại.
• Hát nhỏ. Đây là nhạc cho không gian nhỏ; hát to quá làm bài hát mất chất thầm thì.
• Với người chơi đàn: tìm bản ký âm đầy đủ thay vì chỉ đệm theo vòng hợp âm đơn giản. Những hợp âm chuyển tiếp là thứ làm nên bài hát.

Góc nhìn hôm nay

Muốn cảm nhạc Nguyễn Ánh 9, hãy nghe vào lúc khuya, một mình, âm lượng nhỏ. Nghe "Không" và "Ai đưa em về" liền nhau, rồi nghe một bản piano không lời của cùng bài nếu tìm được — sẽ thấy giai điệu vẫn đứng được dù không có chữ, đó là dấu hiệu của một bài viết từ phím đàn. Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài phỏng vấn ông và những bài viết của đồng nghiệp về ông đã đăng trên báo chí chính thống sau khi ông mất.