Phần lớn tình ca Việt đứng trên vài vòng hợp âm quen: ballad hay dùng C – G – Am – F, Am – F – C – G hoặc vòng Canon; tình khúc kiểu cũ hay dùng C – Am – F – G; bolero và nhạc trữ tình thường ở giọng thứ với vòng Am – Dm – E7 – Am, có khi chuyển sang giọng trưởng ở điệp khúc. Chọn vòng theo màu cảm xúc của bài, rồi để giai điệu và lời làm nên cái riêng. Vòng hợp âm là của chung; không ai sở hữu nó.
Bài này không dạy lại hoà âm
Hợp âm là gì, bậc I – IV – V, vì sao vòng Canon nghe êm, wiki soạn nhạc trong hệ đã giải thích kỹ ở phần hợp âm và hoà âm. Ở đây chỉ trả lời câu hỏi của người đang viết tình ca: với bài tình ca này, nên đặt lên vòng nào, và đổi vòng ở đâu. Tất cả ví dụ dưới đây ghi ở giọng Đô trưởng hoặc La thứ để dễ so; khi viết thật, dịch sang giọng hợp với người hát.
Bảng chọn vòng theo màu cảm xúc
| Vòng (giọng Đô / La thứ) | Màu nghe | Hợp với tình ca nào |
|---|---|---|
| C – G – Am – F | Sáng, dâng, quen tai | Ballad V-pop, tình ca tỏ tình, bài cưới |
| Am – F – C – G | Cùng bốn hợp âm nhưng day dứt hơn | Ballad chia tay, yêu đơn phương |
| C – G – Am – Em – F – C – F – G (Canon) | Trang trọng, êm, bè trầm đi xuống đều | Bài cưới, tình ca vợ chồng, kỷ niệm |
| C – Am – F – G | Ngọt, hoài cổ | Tình khúc kiểu cũ, tình ca học trò |
| Am – Dm – E7 – Am | Buồn, mộc, có lực kéo về | Bolero, nhạc trữ tình, tình ca kể chuyện quê |
| Am – Dm – G – C – E7 | Từ thứ sang trưởng tương ứng rồi quay về | Bolero có điệp khúc mở lòng hơn |
Màu nghe chỉ là xu hướng. Một vòng "sáng" vẫn có thể mang một bài buồn nếu giai điệu và lời đi theo hướng đó, và ngược lại.
Ballad: bốn hợp âm và những biến thể
Ballad V-pop từ khoảng những năm 2000 đến nay dùng nhiều nhất các biến thể của bốn hợp âm I – V – vi – IV. Cái khác giữa các bài nằm ở ba chỗ:
- Bắt đầu từ hợp âm nào: bắt đầu từ C cho cảm giác mở; bắt đầu từ Am cho cảm giác đang kể chuyện buồn. Cùng bốn hợp âm, chỉ đổi điểm xuất phát, bài đã đổi màu.
- Màu thêm: thay C bằng Cmaj7, F bằng Fadd9, G bằng Gsus4 rồi G. Những màu này làm ballad mềm và "hiện đại" hơn. Cách dựng các hợp âm này có ở wiki soạn nhạc.
- Một hợp âm mượn: ngay sau F, chơi Fm (hợp âm thứ trên bậc IV) trước khi về C. Đây là một nước rất quen trong ballad tình ca, tạo cảm giác vừa ngọt vừa tiếc. Dùng một lần ở câu đắt nhất là đủ.
Tình khúc kiểu cũ: vòng "thập niên 50" và giọng thứ
Nhiều tình khúc lãng mạn mang không khí xưa dùng vòng C – Am – F – G (hoặc C – Am – Dm – G) với nhịp chậm. Vòng này có sự ngọt ngào của nhạc pop Âu – Mỹ giữa thế kỷ 20 mà người Việt rất quen. Một loại khác là tình khúc ở giọng thứ, chuyển sang giọng trưởng tương ứng ở điệp khúc (Am sang C), tạo cảm giác như mây tan. Muốn viết một bài tình ca có "không khí xưa", thử một trong hai đường này trước.
Bolero và nhạc trữ tình: giọng thứ và hợp âm E7
Bolero Việt phần lớn viết ở giọng thứ. Vòng cơ bản là Am – Dm – E7 – Am: hợp âm E7 có một nốt Son thăng kéo rất mạnh về La, tạo cảm giác "kết lại" rõ ràng mà người nghe nhạc trữ tình chờ đợi ở cuối mỗi câu. Lịch sử và nhịp điệu bolero có bài riêng ở danh mục bolero của wiki này.
Vài lối đi quen trong bolero:
- Thứ sang trưởng tương ứng: Am – Dm – G – C, rồi E7 kéo về Am. Câu nhạc như mở ra một chút ánh sáng rồi quay về nỗi nhớ.
- Thứ sang trưởng ở điệp khúc: một lối khá quen trong nhạc trữ tình là phiên khúc ở giọng thứ, điệp khúc chuyển sang giọng trưởng (cùng tên như La thứ sang La trưởng, hoặc trưởng tương ứng như La thứ sang Đô trưởng). Sự đổi màu này đi cùng lời: phiên khúc kể khổ, điệp khúc mơ về ngày vui.
- Kết bằng E7 – Am kéo dài: câu cuối bài thường chậm lại, dừng lâu trên E7 trước khi về Am.
Cách viết một bài bolero hoàn chỉnh có bài riêng trong danh mục này.
Đổi vòng ở đâu trong một bài tình ca
Một bài tình ca dùng cùng một vòng từ đầu đến cuối vẫn được, nhiều bài hay đã làm như vậy. Nhưng đổi vòng đúng chỗ giúp người nghe cảm thấy bài "lên":
- Phiên khúc và điệp khúc khác điểm xuất phát: phiên khúc Am – F – C – G, điệp khúc C – G – Am – F. Bốn hợp âm giữ nguyên, chỉ đổi chỗ bắt đầu.
- Tiền điệp khúc dùng IV – V: hai ô F – G trước điệp khúc tạo cảm giác chờ đợi, rất quen trong ballad.
- Cầu nối dùng vòng lạ: một đoạn ngắn bắt đầu từ Dm hoặc Em, để khi điệp khúc cuối trở lại, nó nghe như về nhà.
- Điệp khúc cuối nâng tông: dời cả vòng lên nửa cung hoặc một cung. Bài về ballad kiểu V-pop trong danh mục này nói rõ hơn.
Bài tập: một câu lời, ba vòng hợp âm
Lấy một câu lời tình ca bạn đã viết, ví dụ câu tự viết "Chiều nay mưa qua phố, anh đứng chờ em". Hát câu đó trên ba vòng: C – G – Am – F, Am – F – C – G, và Am – Dm – E7 – Am. Thu âm cả ba. Nghe lại và để ý: cùng một câu lời, vòng nào làm nó thành tỏ tình, vòng nào làm nó thành tiếc nuối, vòng nào làm nó thành bolero? Bài tập này giúp bạn chọn vòng theo tai, không theo lý thuyết, và thường cho thấy một vòng mà bạn chưa nghĩ tới lại hợp nhất.
Đừng để vòng hợp âm viết bài thay bạn
Vì những vòng trên quá quen, rất dễ rơi vào một giai điệu cũng quen theo. Hát thử giai điệu của bạn không đàn: nếu nó vẫn có hình dáng riêng, vẫn có một câu đáng nhớ, bạn ổn. Nếu bỏ đàn đi thì giai điệu tan mất, nghĩa là vòng hợp âm đang gánh hết bài. Khi đó, hãy giữ vòng nhưng viết lại giai điệu, hoặc giữ giai điệu và thử một vòng ít quen hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vòng hợp âm phổ biến nhất của ballad Việt là gì?
Là các biến thể của C – G – Am – F (I – V – vi – IV), bao gồm Am – F – C – G và vòng Canon C – G – Am – Em – F – C – F – G. Các ví dụ ghi ở giọng Đô, khi viết thật dịch sang giọng hợp người hát.
Bolero thường dùng hợp âm gì?
Bolero Việt phần lớn ở giọng thứ với vòng cơ bản Am – Dm – E7 – Am, hay chuyển sang giọng trưởng tương ứng hoặc cùng tên ở điệp khúc rồi quay về giọng thứ ở cuối.
Dùng vòng hợp âm giống bài khác có vi phạm bản quyền không?
Vòng hợp âm phổ biến là kiến thức chung, không thuộc về ai. Cái làm nên bài hát và được bảo hộ là giai điệu và lời. Chi tiết về bản quyền âm nhạc có ở wiki soạn nhạc.
Làm sao để tình ca dùng vòng quen mà không bị nhàm?
Đổi điểm xuất phát giữa phiên khúc và điệp khúc, thêm màu như maj7, add9, sus4, dùng một hợp âm mượn như Fm ở câu đắt nhất, và đảm bảo giai điệu vẫn có hình dáng riêng khi hát không đàn.
Hợp âm Fm trong bài giọng Đô trưởng tạo cảm giác gì?
Fm là hợp âm mượn từ giọng Đô thứ, đặt sau F trước khi về C tạo cảm giác vừa ngọt vừa tiếc. Nó rất quen trong ballad tình ca và nên dùng tiết chế ở câu quan trọng nhất.