Tình ca trong phim Việt: khi bài hát sống lâu hơn bộ phim

Tình ca trong phim Việt là những bài hát tình yêu được viết riêng cho một bộ phim hoặc được phim chọn dùng lại, và rất nhiều bài trong số đó sống lâu hơn chính bộ phim. Ví dụ quen thuộc của những năm gần đây: "Chắc ai đó sẽ về" trong "Chàng trai năm ấy" (2014), "Ngày chưa giông bão" trong "Người bất tử" (2018), "Có chàng trai viết lên cây" trong "Mắt biếc" (2019). Bài hát đi ra khỏi rạp, vào danh sách phát, vào phòng karaoke, rồi ở lại khi bộ phim đã rời màn ảnh.

Ba cách một bài tình ca vào phim

Viết riêng cho phim

Nhạc sĩ đọc kịch bản hoặc xem bản dựng, rồi viết một bài nói đúng chuyện tình trong phim. Bài thường xuất hiện ở cảnh cao trào hoặc phần chữ chạy cuối phim. Đây là cách phổ biến nhất với điện ảnh Việt những năm gần đây: bài hát được phát hành trước khi phim ra rạp, kèm MV dùng cảnh trong phim, vừa là quà cho khán giả vừa là quảng bá.

Dùng lại tình ca cũ

Phim lấy bối cảnh một thời kỳ thường mượn chính nhạc của thời ấy. "Tháng năm rực rỡ" (2018) dùng nhiều bài nhạc trẻ thập niên 1990 để gợi tuổi học trò; "Em và Trịnh" (2022) dựng cả câu chuyện quanh tình ca Trịnh Công Sơn. Lúc này phim làm điều ngược lại: không tạo bài mới, mà trao cho bài cũ một lớp nghĩa mới và một lớp người nghe mới.

Ca sĩ hát lại cho phim

Có khi phim không dùng bản thu gốc mà mời ca sĩ trẻ, hoặc chính diễn viên, hát lại bài cũ với hoà âm mới. Bản hát lại ấy có thể trở nên quen hơn cả bản gốc với người nghe trẻ.

Vài trường hợp tiêu biểu

Bảng chỉ nêu những trường hợp phổ biến và rõ ràng. Với phim cũ hơn, thông tin về bài hát chủ đề thường lẫn lộn; khi chưa chắc, tốt hơn là xem phần chữ cuối phim hoặc lời kể của chính nhạc sĩ.

Vì sao bài hát sống lâu hơn phim

Bài hát đi được nơi phim không đi. Một bộ phim chiếu rạp vài tuần, lên truyền hình hay nền tảng xem phim vài lần. Bài hát thì vào điện thoại, vào xe hơi, vào quán cà phê, vào đám cưới. Mỗi lần nghe là một lần nhắc lại.

Bài hát không cần ngữ cảnh. Người nghe không xem phim vẫn có thể yêu bài hát, vì một bài tình ca tốt kể được câu chuyện của riêng nó trong ba bốn phút. Thậm chí họ gán vào đó chuyện tình của chính mình — điều mà phim, với nhân vật có tên có mặt, không cho phép.

Bài hát được hát lại. Phim gần như không ai "đóng lại" ở nhà. Bài hát thì được hát karaoke, được cover, được chơi guitar trong buổi cắm trại. Mỗi lần hát lại, nó tách xa bộ phim thêm một chút và gần với người hát thêm một chút.

Ngược lại, phim nuôi bài hát. Cảnh phim cho bài hát một hình ảnh để bám vào. Nhiều người nghe "Có chàng trai viết lên cây" là thấy ngay làng quê, cây cối và câu chuyện của Ngạn trong "Mắt biếc". Bài hát mượn cảm xúc của phim rồi mang nó đi tiếp.

Tình ca phim khác tình ca thường ở chỗ nào

• Lời bám sát một câu chuyện. Bài viết cho phim thường nói về một mối tình cụ thể — yêu đơn phương, chờ đợi, lỡ hẹn — vì nó phải khớp với nhân vật.
• Không khí quan trọng hơn kỹ thuật. Bài phải đúng màu của phim: phim hoài cổ cần âm thanh hoài cổ, phim tuổi học trò cần sự trong trẻo.
• Có khi chọn giọng hát lạ. Nhà làm phim đôi khi chọn giọng ca ít quen, hay chính diễn viên hát, để bài hát gắn với phim thay vì với tên tuổi ca sĩ.

Phim truyền hình: bài hát vang mỗi tối

Ngoài phim chiếu rạp, phim truyền hình dài tập là nơi tình ca có sức lan rất bền. Một bộ phim chiếu hằng tối trong vài tháng, mỗi tập mở hoặc đóng bằng cùng một bài hát chủ đề. Người xem nghe nó hàng chục lần, thuộc giai điệu trước khi biết tên bài hay tên người hát. Nhiều gia đình nhớ một bộ phim bằng chính bài hát ấy.

Cách lặp lại này khác hẳn phim chiếu rạp. Bài hát phim rạp phải "đánh" một lần cho trúng; bài hát phim truyền hình thì thấm dần, gắn với thói quen xem tivi buổi tối của cả nhà. Vì vậy bài chủ đề phim truyền hình thường có giai điệu giản dị, dễ nhớ, không quá nhiều cao trào — để nghe đi nghe lại không mệt.

Nhạc sĩ viết tình ca cho phim làm việc thế nào

Người viết nhạc phim không bắt đầu từ chuyện tình của mình mà từ chuyện tình của nhân vật. Họ thường cần biết bài hát sẽ nằm ở cảnh nào, dài bao lâu, đi cùng hình ảnh gì, và nhân vật đang ở tâm trạng nào. Một bài cho cảnh tỏ tình khác một bài cho phần chữ chạy cuối phim, khi khán giả đứng dậy ra về và cần một cảm xúc để mang theo.

Từ đó sinh ra một nghịch lý thú vị: bài viết càng khớp với phim thì càng dễ bị phim "giữ lại", còn bài viết đủ rộng để ai cũng thấy mình trong đó thì dễ đi ra ngoài đời. Những bài tình ca phim sống lâu thường đạt được cả hai: đúng với nhân vật nhưng không cần nhân vật để hiểu.

Góc nhìn hôm nay: nghe tình ca phim cho đủ

Nếu thích một bài tình ca phim, hãy thử ba việc. Thứ nhất, xem lại đúng cảnh có bài hát đó trong phim — bài hát sẽ có thêm nghĩa khi nghe cùng hình. Thứ hai, đọc phần chữ cuối phim để biết ai viết, ai hát, ai hoà âm; đây là nguồn chính xác nhất, tốt hơn mọi trang tổng hợp trên mạng. Thứ ba, nếu phim chuyển thể từ truyện, đọc cuốn truyện gốc: "Mắt biếc" của Nguyễn Nhật Ánh là ví dụ cuốn sách, bộ phim và bài hát soi sáng cho nhau.

Với người thích tình ca cũ, những phim dùng lại nhạc xưa là cửa để giới thiệu bài cũ cho người trẻ trong nhà: xem phim cùng nhau rồi mở bản thu gốc cho họ nghe.