Nhạc ngoại lời Việt là những bài hát nước ngoài — nhiều nhất là tình ca Pháp, Anh – Mỹ, Ý — được đặt lời tiếng Việt để hát. Trào lưu này mạnh nhất ở Sài Gòn thập niên 1960–1970, gắn với các ban nhạc trẻ và giọng ca chuyên hát nhạc Pháp, rồi sống tiếp trong phòng trà và karaoke tới hôm nay. Có bản lời Việt bám sát nghĩa gốc, có bản gần như viết một bài tình ca mới trên giai điệu cũ; và rất nhiều bài có không chỉ một mà vài bản lời Việt của những người khác nhau.
Hai kiểu đặt lời: dịch và viết mới
Người đặt lời Việt cho một bài hát ngoại thường đi theo một trong hai hướng.
| Lời Việt bám nghĩa | Lời Việt viết mới | |
|---|---|---|
| Cách làm | Giữ chuyện, giữ hình ảnh chính của lời gốc, chuyển sang tiếng Việt cho hát được | Chỉ giữ giai điệu, viết một câu chuyện tình khác |
| Ưu điểm | Người nghe hiểu bài gốc nói gì | Lời tự nhiên hơn, hợp tai người Việt |
| Khó khăn | Tiếng Việt có thanh điệu, dịch sát nghĩa dễ bị "ngược dấu" với giai điệu | Người nghe có thể hiểu sai bài gốc |
| Tên bài | Thường dịch sát tên gốc | Thường đặt tên mới hoàn toàn |
Cái khó lớn nhất là thanh điệu. Tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Ý không có dấu; tiếng Việt có sáu thanh. Khi giai điệu đi lên mà chữ đặt vào mang dấu huyền, hoặc giai điệu đi xuống mà chữ mang dấu sắc, người nghe sẽ thấy chữ bị "méo", nghe như một chữ khác. Người đặt lời giỏi phải chọn chữ có thanh hợp với hướng đi của nốt nhạc, nên khó lòng dịch đúng từng chữ.
Tình ca Pháp: lớp đầu tiên
Do hoàn cảnh lịch sử và giáo dục, tiếng Pháp và nhạc Pháp quen thuộc với lớp người nghe đô thị Việt từ trước thập niên 1950. Những bài chanson về tình yêu được hát nguyên tiếng Pháp trong các buổi tiệc, các phòng trà, rồi dần có lời Việt.
Thập niên 1960, làn sóng nhạc Pháp thời ấy — Adamo, Françoise Hardy, Sylvie Vartan, Christophe, Dalida và nhiều giọng ca khác — được giới trẻ Sài Gòn nghe rất nhiều. "Tombe la neige" của Salvatore Adamo là ví dụ một bài được hát cả bằng tiếng Pháp lẫn lời Việt. Có những ca sĩ gắn tên tuổi với việc hát nhạc Pháp và nhạc Pháp lời Việt, như Thanh Lan.
Những giọng ca lớn của chanson như Édith Piaf, Charles Aznavour có bài riêng ở danh mục Tình ca Âu – Mỹ; ở đây chỉ nói về chuyện bài hát Pháp sang tiếng Việt.
Tình ca Ý: giai điệu để hát to
Ca khúc Ý vào tai người Việt theo hai lớp. Lớp cũ là những bài dân ca Napoli và canzone đầu thế kỷ 20, giai điệu rộng, hợp giọng hát khoẻ. "Torna a Surriento" của anh em De Curtis có bản lời Việt "Trở về mái nhà xưa" của Phạm Duy — một bài về nỗi nhớ người, nhớ nơi chốn, đến nay vẫn được hát trong các chương trình nhạc ngoại lời Việt.
Lớp sau là canzone pop thập niên 1960, nhiều bài nổi lên từ Liên hoan ca khúc Sanremo (tổ chức từ năm 1951). Những bản tình ca Ý thập niên ấy có giai điệu dễ thương, nhiều cao trào, rất hợp với giọng ca và ban nhạc trẻ Sài Gòn. Giống nhạc Pháp, nhiều bài được hát nguyên tiếng Ý và cũng có lời Việt.
Tình ca Anh – Mỹ: đi cùng ban nhạc trẻ
Từ giữa thập niên 1960, nhạc pop – rock Anh – Mỹ tràn vào Sài Gòn qua đài phát thanh, đĩa nhạc và các câu lạc bộ. Phong trào "nhạc trẻ" hình thành: ban nhạc học sinh, sinh viên chơi lại các bài của The Beatles, các ban nhạc và ca sĩ pop Mỹ. Tình ca tiếng Anh được hát nguyên văn rất nhiều, vì giới trẻ học tiếng Anh và thích hát đúng bản gốc.
Song song, nhiều bài được đặt lời Việt để khán giả rộng hơn có thể hát theo. Người đặt lời thời ấy thường là chính người trong giới nhạc trẻ — nhạc sĩ, ca sĩ, người chơi ban nhạc. Từ các ban nhạc trẻ này, một số người về sau tự viết tình ca tiếng Việt, mang theo hoà âm và cách viết học được từ nhạc Anh – Mỹ.
Nhiều bản lời cho một bài: chuyện dễ nhầm
Một bài hát ngoại nổi tiếng thường có hai, ba, có khi nhiều hơn bản lời Việt, vì mỗi người đặt lời một kiểu, mỗi ca sĩ chọn một bản. Hệ quả là trên mạng rất hay gặp:
- Ghi nhầm người đặt lời, hoặc gán lời của người này cho người kia.
- Coi tên tiếng Việt như tên chính thức của bài, quên mất tên gốc và tác giả gốc.
- Không ghi tác giả gốc, khiến người nghe tưởng đó là sáng tác Việt.
Cách ghi đúng là: tên gốc, tác giả gốc, rồi "lời Việt: …" khi biết chắc. Bài viết này chỉ nêu tên người đặt lời ở những trường hợp đã rõ; còn lại để trống còn hơn ghi sai.
Một họ hàng gần của nhạc ngoại lời Việt là nhạc Việt phổ thơ nước ngoài. "Mùa thu chết" của Phạm Duy dựa trên bài thơ "L'adieu" của Guillaume Apollinaire — giai điệu là của Phạm Duy, không phải một bài hát Pháp có sẵn. Còn nhạc Hoa lời Việt, một trào lưu rất mạnh từ thập niên 1990, có bài riêng ở danh mục Tình ca châu Á; romance Nga, quen tai người nghe miền Bắc, có bài riêng ở danh mục Tình ca Âu – Mỹ.
Vì sao người Việt thích tình ca ngoại lời Việt
Giai điệu đã được thử thách. Một bài đã nổi ở nước ngoài thường có giai điệu tốt; đặt lời Việt vào là có ngay một bài dễ thích.
Cảm giác "Tây" mà vẫn hiểu. Người nghe vừa được thưởng thức âm hưởng phương Tây vừa hiểu lời, không cần biết ngoại ngữ.
Bài hợp phòng trà và karaoke. Nhiều tình ca Pháp, Ý có giai điệu rõ, quãng giọng vừa phải, rất dễ hát.
Góc nhìn hôm nay: nghe song song bản gốc và bản Việt
- Nghe bản gốc trước. Tìm tên gốc, nghe ca sĩ gốc hát, đọc bản dịch nghĩa lời gốc để biết bài nói gì.
- Rồi nghe bản lời Việt. So xem người đặt lời giữ được gì, đổi gì. Có bản lời Việt hay theo cách riêng, không cần giống bản gốc.
- Để ý thanh điệu. Hát thử một câu lời Việt và nghe xem chữ nào bị méo dấu. Đây là bài tập rất tốt để hiểu vì sao đặt lời là một nghề.
- Về bản quyền. Bài hát nước ngoài phần lớn vẫn còn bản quyền. Biểu diễn hay phát hành bản lời Việt một cách thương mại hôm nay cần xin phép chủ sở hữu bài gốc, không chỉ người đặt lời Việt.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc ngoại lời Việt là gì?
Đó là những bài hát nước ngoài được đặt lời tiếng Việt để hát, phổ biến nhất là tình ca Pháp, Ý, Anh – Mỹ. Lời Việt có thể bám sát nghĩa gốc hoặc là một câu chuyện tình mới viết trên giai điệu có sẵn.
Trở về mái nhà xưa là bài hát nước nào?
"Trở về mái nhà xưa" là bản lời Việt của Phạm Duy cho "Torna a Surriento", ca khúc Napoli của anh em De Curtis. Bài được hát nhiều trong các chương trình nhạc ngoại lời Việt.
Vì sao một bài nhạc ngoại có nhiều lời Việt khác nhau?
Vì mỗi người đặt lời một kiểu và mỗi ca sĩ chọn bản mình thích, nhất là với những bài rất nổi tiếng. Điều này khiến tên người đặt lời hay bị ghi nhầm; nên ghi tên gốc, tác giả gốc và chỉ ghi người đặt lời Việt khi chắc chắn.
Đặt lời Việt cho nhạc ngoại khó ở đâu?
Khó nhất là thanh điệu: tiếng Việt có sáu thanh, trong khi giai điệu gốc viết cho ngôn ngữ không dấu. Chữ đặt vào phải có thanh hợp với hướng đi của nốt nhạc, nếu không người nghe sẽ thấy chữ bị méo, nghe thành chữ khác.
Nhạc Pháp lời Việt phổ biến khi nào?
Tình ca Pháp quen với người nghe đô thị Việt từ trước thập niên 1950 và phổ biến mạnh ở Sài Gòn thập niên 1960–1970, khi làn sóng chanson thời ấy được giới trẻ nghe nhiều. Đến nay nhạc Pháp lời Việt vẫn có chỗ trong phòng trà và karaoke.
