Viết một bài tình ca bolero cần ba thứ đi cùng nhau: nhịp chậm với tiết tấu bolero đặc trưng, giọng thứ là chủ yếu, và lời kể chuyện dài, gần lời nói thường ngày, có địa danh và đồ vật cụ thể. Giai điệu nên có âm vực vừa phải và chừa chỗ cho người hát luyến láy, còn bài thường gồm hai lời hát trên cùng một khung nhạc. Cái khó nhất của bolero không phải kỹ thuật mà là viết sao cho không na ná hàng trăm bài đã có.
Bolero là gì, nói ngắn gọn
Bolero Việt là dòng nhạc trữ tình nhịp chậm, phát triển mạnh ở đô thị miền Nam từ khoảng thập niên 1950–1960, có gốc xa từ bolero Cuba qua lối rumba – bolero. Nó khác Boléro của Ravel và khác điệu bolero Tây Ban Nha thế kỷ 18. Lịch sử, tên gọi và lối hát bolero có danh mục riêng trong wiki này; bài này chỉ bàn chuyện viết.
Đệm điệu bolero trên guitar có trong phần học guitar của wiki soạn nhạc. Người viết cần biết tiết tấu đó để giai điệu ăn khớp, nhưng không cần là người đệm giỏi.
Những đặc điểm cần giữ
| Yếu tố | Bolero thường làm | Ghi chú cho người viết |
|---|---|---|
| Nhịp | Chậm, 4/4 với tiết tấu bolero | Viết giai điệu nhiều nốt dài ở cuối câu |
| Giọng | Phần lớn giọng thứ | Vòng Am – Dm – E7 – Am là nền quen; xem bài về vòng hợp âm |
| Lời | Kể chuyện, ngôi thứ nhất, dài | Mỗi lời có thể có tám đến mười hai câu |
| Hình thức | Hai lời hát trên cùng khung nhạc, có điệp khúc hoặc đoạn B | Lời 1 mở chuyện, lời 2 đẩy chuyện đi tiếp |
| Âm vực | Vừa phải, phần lớn ở vùng giữa | Bolero được nhiều người hát; đừng viết quá cao |
| Hình ảnh | Quê nhà, đường xa, lá thư, mùa mưa, con đò, phố chợ | Dùng nhưng phải có chi tiết riêng |
Lời bolero: kể như đang nói với người thương
Lời bolero gần với lời nói hơn lời thơ. Câu dài, đủ chủ ngữ vị ngữ, có khi như một đoạn thư. Người nghe bolero thích được kể trọn một câu chuyện: ai, ở đâu, chuyện gì, rồi sao.
- Xưng hô: "anh – em", "tôi – em", "mình" đều hợp. "Mình" mang chất Nam Bộ thân mật, rất hợp bolero. Bài về xưng hô trong danh mục này phân tích kỹ.
- Địa danh: một tên sông, tên chợ, tên bến có thật làm bài hát có đất đứng. Dùng tên hiện hành hoặc tên gọi quen của người dân.
- Đồ vật: lá thư, chiếc nón, cây cầu khỉ, gánh hàng. Một đồ vật xuyên suốt cả hai lời giúp bài liền mạch.
- Thời gian: mùa nước nổi, mùa gặt, Tết, ngày giỗ, những mốc gắn với đời sống.
Ví dụ hai câu mở tự viết:
Chiều nay qua bến Ninh Kiều, nước lớn ngập chân cầu
Nhớ năm mình mười tám, em ngồi bán bông sau chợ
Hai câu đã có nơi chốn, thời gian, nhân vật, nghề của người con gái, và giọng kể của người đã đi xa trở về.
Giai điệu bolero: chừa chỗ cho người hát
Bolero là dòng nhạc của người hát. Người nghe bolero nghe cách ca sĩ luyến, ngân, nhả chữ nhiều không kém nghe giai điệu. Vì vậy:
- Đừng viết quá nhiều nốt hoa mỹ. Viết giai điệu tương đối mộc, người hát sẽ tự thêm luyến láy theo thanh điệu từng chữ.
- Cuối mỗi câu một nốt dài, đủ để người hát ngân và luyến.
- Cho giai điệu đi theo thanh. Bolero gần lời nói nên chữ bị ngược thanh sẽ lộ rất rõ. Kỹ thuật này wiki soạn nhạc đã có.
- Câu kết đoạn kéo về chủ âm qua hợp âm E7 (ở giọng La thứ). Người nghe bolero chờ cảm giác "về" này.
Khung bài mẫu
Một khung rất quen cho tình ca bolero, có thể dùng ngay:
- Dạo đầu vài ô nhịp (nhạc cụ, không lời).
- Đoạn A, lời 1: mở chuyện, giọng thứ, kể cảnh và người.
- Đoạn A lặp, lời 1 tiếp: cùng giai điệu, chuyện đi thêm một bước.
- Đoạn B (điệp khúc): có thể chuyển sang giọng trưởng, lời mơ ước hoặc tâm sự trực tiếp.
- Đoạn A, quay về giọng thứ: kết lời 1.
- Nhạc dạo giữa bài.
- Lặp lại cả khung với lời 2: chuyện tiếp diễn, thường là "bây giờ" hoặc kết cục.
- Kết: lặp câu cuối, chậm lại.
Lời 2 hát trên cùng giai điệu với lời 1, nên mỗi câu của lời 2 phải có số chữ và thanh điệu khớp với câu tương ứng của lời 1. Viết xong lời 2, hát thử trên giai điệu để kiểm tra từng chữ.
Một cách viết lời 2 hay dùng là cho nó "gương" lời 1: cùng nơi chốn, khác thời gian. Lời 1 kể ngày hai người còn ở bến sông; lời 2 kể người kể quay về bến sông đó nhiều năm sau. Câu đầu của lời 2 có thể lặp gần nguyên câu đầu lời 1, chỉ đổi một chữ chỉ thời gian ("năm xưa" thành "năm nay"), để người nghe nhận ra ngay sự đối chiếu. Cách này vừa dễ viết vì khung đã có, vừa tạo được dư âm mà người nghe bolero rất thích.
Song ca bolero: viết sẵn cho hai giọng
Nhạc trữ tình có nhiều bài song ca nam nữ. Nếu viết cho song ca, chia vai ngay từ khi viết lời: lời 1 là phần người nam kể, lời 2 là phần người nữ đáp, điệp khúc hát chung. Mỗi vai phải có thông tin riêng; người nữ không chỉ lặp lại ý người nam bằng chữ khác. Chuyện vì sao bolero hay hát đôi có bài ở danh mục bolero.
Tránh na ná: bolero dễ "đụng" nhau nhất
Vì bolero dùng vòng hợp âm quen, nhịp quen, hình ảnh quen, rất nhiều bài nghe giống nhau. Người viết mới có nguy cơ vô tình viết một giai điệu gần với bài đã nghe hàng trăm lần. Vài cách phòng:
- Viết lời và câu chuyện trước, để giai điệu đi theo thanh điệu của lời mới, thay vì ngân nga theo trí nhớ.
- Hát giai điệu cho vài người nghe nhiều bolero và hỏi: có giống bài nào không?
- Đưa vào bài một chi tiết chưa ai viết: một nghề mới, một địa danh ít được nhắc, một chuyện tình thời nay mà vẫn giữ chất bolero.
Bài tập: viết bốn câu bolero từ một tấm ảnh
Lấy một tấm ảnh cũ của gia đình hoặc của quê mình: một bến sông, một con đường, một ngôi nhà. Viết bốn câu lời, mỗi câu từ mười đến mười bốn chữ, theo giọng một người đã xa nơi đó nhiều năm, đang nói với người thương còn ở lại. Câu nào cũng phải có một thứ nhìn thấy được trong ảnh. Rồi hát bốn câu trên vòng Am – Dm – E7 – Am, chậm, để mỗi câu kết bằng một nốt dài. Thu âm. Bạn vừa có đoạn A đầu tiên của một bài bolero.
Câu hỏi thường gặp
Viết một bài bolero cần những gì?
Cần nhịp chậm với tiết tấu bolero, thường ở giọng thứ, lời kể chuyện dài và gần lời nói, có địa danh và đồ vật cụ thể. Giai điệu nên có âm vực vừa phải và nhiều nốt dài cuối câu để người hát luyến láy.
Bolero thường có cấu trúc thế nào?
Thường gồm hai lời hát trên cùng một khung nhạc, mỗi lời có đoạn A kể chuyện ở giọng thứ, đoạn B hoặc điệp khúc có thể chuyển sang giọng trưởng, rồi quay về đoạn A. Lời 2 đẩy câu chuyện đi tiếp.
Vì sao bolero hay viết ở giọng thứ?
Giọng thứ cho màu buồn, mộc và hợp với lời kể chuyện xa quê, nhớ thương. Hợp âm E7 ở giọng La thứ tạo lực kéo mạnh về chủ âm, cho cảm giác kết lại mà người nghe bolero chờ đợi.
Làm sao để bài bolero tự viết không giống bài khác?
Viết lời và câu chuyện trước, để giai điệu đi theo thanh điệu của lời mới, đưa vào chi tiết riêng chưa ai viết, và nhờ người nghe nhiều bolero kiểm tra giai điệu có giống bài nào không.
Lời 2 của bài bolero viết thế nào cho khớp nhạc?
Mỗi câu lời 2 phải có số chữ và thanh điệu gần với câu tương ứng của lời 1, vì cùng hát trên một giai điệu. Viết xong nên hát thử từng câu để phát hiện chữ bị ngược thanh.