Ballad R&B và soul là dòng tình ca của nhạc da màu Mỹ, lớn lên từ tiếng hát nhà thờ phúc âm: giọng hát đầy, nhiều luyến (melisma), cao trào dồn về những nốt cao ở cuối bài. Từ When a Man Loves a Woman (Percy Sledge, 1966) đến I Will Always Love You (Whitney Houston, 1992) và End of the Road (Boyz II Men, 1992), dòng này định hình cách cả thế giới — kể cả người Việt — nghĩ về một bản tình ca "hát hay" là phải thế nào.
Gốc phúc âm: vì sao ballad R&B nhiều luyến đến vậy
Phần lớn ca sĩ soul và R&B Mỹ lớn lên trong dàn hợp xướng nhà thờ của cộng đồng người Mỹ gốc Phi. Ở đó, người hát được khuyến khích ứng tác: kéo một chữ qua nhiều nốt, thêm tiếng kêu, tiếng nấc, đẩy giọng lên cao để truyền cảm xúc cho cả cộng đoàn. Khi những giọng ca ấy chuyển sang hát nhạc thế tục, họ mang theo kỹ thuật đó — và lời ca về Thượng đế được thay bằng lời ca về người yêu.
Kỹ thuật kéo một âm tiết qua nhiều nốt gọi là melisma (người Việt hay gọi là "luyến", "nhấn nhá", hoặc nói vui là "uốn éo"). Dùng đúng chỗ, nó làm lời hát như tràn ra khỏi khuôn. Dùng quá đà, nó che mất giai điệu. Toàn bộ lịch sử ballad R&B có thể kể như một cuộc thương lượng giữa hai cực đó.
Thập niên 1960–1970: soul ballad
Ballad soul thập niên 1960 còn mộc: ban nhạc nhỏ, organ, kèn đồng, giọng hát thô và thật.
- Percy Sledge – When a Man Loves a Woman (1966): một người đàn ông sẵn sàng bỏ mọi thứ vì người yêu, kể cả khi bị lợi dụng. Lên số 1 Billboard; tiếng organ mở đầu thành biểu tượng.
- Otis Redding – These Arms of Mine (1962) và I've Been Loving You Too Long (1965): giọng khàn, van nài, chậm đến mức gần như dừng.
- Etta James – At Last (1960): một bài từ thập niên 1940 được hát lại với dàn dây, thành bài cưới kinh điển.
Thập niên 1970, ballad soul trở nên mượt hơn. Al Green có Let's Stay Together (1971); Roberta Flack có The First Time Ever I Saw Your Face (1972), chậm và trong như một bài thơ. Lionel Richie, từ ban nhạc Commodores với Three Times a Lady (1978), đến bản song ca với Diana Ross Endless Love (1981) và Hello (1984), dẫn đường sang thời ballad R&B pop.
Whitney Houston: chuẩn mực giọng diva
Whitney Houston (1963–2012) lớn lên trong dàn hợp xướng nhà thờ ở New Jersey; mẹ bà là ca sĩ phúc âm Cissy Houston. Đĩa đơn số 1 đầu tiên của bà là Saving All My Love for You (1985), ballad về mối tình với một người đàn ông đã có gia đình.
Đỉnh cao là I Will Always Love You (1992) cho phim The Bodyguard. Bài vốn do Dolly Parton viết và hát năm 1973 theo lối country nhẹ nhàng. Whitney mở đầu bằng một đoạn hát không nhạc đệm, rồi dựng dần đến điệp khúc cuối với cú nâng tông và nốt cao vang. Bản của bà đứng đầu Billboard Hot 100 trong 14 tuần.
Điều làm Whitney thành chuẩn mực không chỉ là nốt cao mà là sự kiểm soát: bà luyến ít hơn nhiều người hát theo bà, giữ giai điệu rõ, và chỉ "bung" đúng chỗ. I Have Nothing (1993, cùng phim) là bài thứ hai trong phim thường được chọn để thi hát.
Mariah Carey và thế hệ luyến
Mariah Carey ra mắt năm 1990 với Vision of Love, bài mà giới phê bình thường nhắc là đã đưa lối melisma dày đặc vào nhạc pop chính dòng. Giọng bà trải rộng, có quãng "whistle" — những nốt cực cao như tiếng huýt sáo. Hero (1993), Without You (1994, hát lại bài của Badfinger mà Harry Nilsson từng làm nổi tiếng), My All (1998) là những ballad tình yêu và hy vọng đặc trưng.
Ảnh hưởng của Mariah lớn đến mức cả một thế hệ ca sĩ, ở Mỹ và châu Á, học luyến theo bà. Toni Braxton với Un-Break My Heart (1996, sáng tác Diane Warren) mang giọng nữ trầm vào ballad chia tay.
Boyz II Men và ballad hát bè
Boyz II Men, nhóm bốn người từ Philadelphia, đưa truyền thống hát bè không nhạc đệm (doo-wop, a cappella) vào ballad R&B thập niên 1990. Bốn giọng xếp chồng, một người hát chính, những người còn lại đệm hoà âm dày — và đoạn nói thì thầm giữa bài thành "thương hiệu".
- End of the Road (1992, sáng tác Babyface, L.A. Reid và Daryl Simmons, cho phim Boomerang): lời níu kéo người yêu sắp đi. Đứng đầu Billboard 13 tuần.
- I'll Make Love to You (1994) và On Bended Knee (1994).
- One Sweet Day (1995, với Mariah Carey) giữ kỷ lục 16 tuần đứng đầu Billboard trong nhiều năm, nhưng đây là bài về những người đã mất, không phải tình ca đôi lứa.
Cuối thập niên 1990 còn có Brian McKnight với Back at One (1999), K-Ci & JoJo với All My Life (1998) — những ballad R&B dùng nhiều trong đám cưới.
Bài nên nghe
| Bài | Người hát | Năm | Nghe để thấy gì |
|---|---|---|---|
| When a Man Loves a Woman | Percy Sledge | 1966 | Soul ballad mộc, organ và giọng thô |
| The First Time Ever I Saw Your Face | Roberta Flack | 1972 | Ballad chậm, ít luyến, rất tĩnh |
| Endless Love | Diana Ross & Lionel Richie | 1981 | Song ca R&B pop kinh điển |
| I Will Always Love You | Whitney Houston | 1992 | Mở đầu không nhạc, dựng cao trào, nâng tông |
| End of the Road | Boyz II Men | 1992 | Hát bè bốn giọng, đoạn nói giữa bài |
| Hero | Mariah Carey | 1993 | Melisma và quãng giọng rộng |
| Un-Break My Heart | Toni Braxton | 1996 | Giọng nữ trầm trong ballad chia tay |
Hát ballad R&B: luyến bao nhiêu là đủ
Ballad R&B là thể loại người mới hát hay "bắt chước sai" nhất: luyến ở mọi chữ, tưởng càng nhiều nốt càng hay.
- Hát thẳng giai điệu trước. Thuộc giai điệu gốc không luyến. Nghe bản của người viết bài (như bản country của Dolly Parton với I Will Always Love You) sẽ thấy giai điệu thật.
- Chọn chỗ để luyến. Thường là cuối câu, chữ quan trọng nhất của điệp khúc. Ba, bốn chỗ trong một bài là đủ.
- Đừng ép nốt cao. Nốt cao của Whitney đến từ hơi thở và kỹ thuật nhiều năm. Hạ tông là lựa chọn khôn ngoan, không phải thua kém.
- Nghe Boyz II Men để học bè. Hát cùng bạn, mỗi người một giọng, là cách luyện tai tốt.
Góc nhìn từ người nghe Việt
Từ thập niên 1990, ballad R&B Mỹ đến với người Việt qua băng đĩa, kênh ca nhạc quốc tế và sau này là internet. Các bài của Whitney Houston, Mariah Carey, Celine Dion thường được chọn trong các cuộc thi hát và chương trình truyền hình ở Việt Nam như một phép thử giọng. Lối luyến R&B cũng thấm vào cách hát ballad V-pop từ cuối thập niên 1990 – 2000, khi nhiều ca sĩ trẻ học hát qua những bài này.
Với người nghe, bài học đáng nhớ nhất là sự khác biệt giữa "luyến để cảm" và "luyến để khoe". Nghe lại Roberta Flack, rồi nghe Mariah Carey, sẽ thấy cùng là tình ca R&B nhưng hai cách nói khác hẳn. Muốn nghe sống, các quán nhạc soul – jazz ở Hà Nội và TP.HCM thường có ca sĩ hát những bài này với ban nhạc.
Câu hỏi thường gặp
I Will Always Love You là bài của ai?
Bài do Dolly Parton sáng tác và thu âm năm 1973 theo phong cách country. Năm 1992, Whitney Houston hát lại cho phim The Bodyguard, và bản này đứng đầu Billboard Hot 100 trong 14 tuần, trở thành bản nổi tiếng nhất.
Melisma là gì?
Melisma là kỹ thuật hát kéo một âm tiết qua nhiều nốt liên tiếp, người Việt thường gọi là luyến. Kỹ thuật này đến từ nhạc phúc âm nhà thờ và trở thành dấu hiệu của ballad R&B, nhất là từ thời Mariah Carey.
Boyz II Men nổi tiếng với bài nào?
Nhóm nổi tiếng với End of the Road (1992), I'll Make Love to You (1994), On Bended Knee (1994) và One Sweet Day (1995, cùng Mariah Carey). Điểm riêng của nhóm là hát bè bốn giọng và đoạn nói thì thầm giữa bài.
Soul và R&B khác nhau thế nào?
Soul là dòng nhạc thập niên 1960–1970, giọng hát thô, ban nhạc sống với organ và kèn đồng, gần gốc phúc âm. R&B hiện đại từ thập niên 1980 trở đi mượt hơn, dùng nhiều nhạc điện tử và sản xuất phòng thu. Ballad của cả hai dòng đều chung gốc nhà thờ.
Bài R&B nào hay dùng trong đám cưới?
Các bài thường gặp là At Last (Etta James), Endless Love (Diana Ross và Lionel Richie), Back at One (Brian McKnight) và All My Life (K-Ci & JoJo). Chúng có nhịp chậm, lời hứa hẹn rõ ràng, dễ khiêu vũ chậm.