Khi phổ nhạc một bài thơ, nhạc sĩ hầu như luôn phải đổi lời ở một mức nào đó: lặp câu để có điệp khúc, cắt khổ cho bài hát gọn, đảo thứ tự, thay chữ cho xuôi giai điệu, có khi chỉ giữ ý rồi viết lời mới, thậm chí đổi cả tên bài. Cái được là bài thơ có hình dáng một bài hát và đến với nhiều người hơn; cái mất là văn bản gốc bị thay đổi, đôi khi người nghe tưởng lời hát là nguyên văn bài thơ, và tên nhà thơ dần bị khuất sau tên nhạc sĩ. Nhìn vào những bản phổ quen như "Ngậm ngùi", "Thuyền và biển", "Em ơi Hà Nội phố" hay các bản "Màu tím hoa sim" sẽ thấy rõ từng mức độ.
Vì sao nhạc sĩ phải đổi lời thơ
Một bài thơ và một bài hát có hình dáng khác nhau. Bài thơ đi một mạch, mỗi câu chỉ xuất hiện một lần, độ dài tuỳ ý nhà thơ. Bài hát thường cần phiên khúc và điệp khúc, cần những câu được lặp để người nghe nhớ, cần độ dài vừa với vài phút trình diễn. Chuyển từ hình dáng này sang hình dáng kia, không đổi gì là gần như không thể.
Thêm nữa, tiếng Việt có thanh điệu. Một chữ đặt lên một nốt nhạc không hợp có thể nghe thành chữ khác. Vì vậy đôi khi nhạc sĩ thay một chữ bằng chữ gần nghĩa để câu hát rõ lời. Phần kỹ thuật này thuộc về nghề sáng tác, được bàn ở nơi khác; ở đây chỉ cần hiểu vì sao lời hát và lời thơ hay lệch nhau một vài chữ.
Bảy mức độ thay đổi
| Mức | Nhạc sĩ làm gì | Ví dụ quen |
|---|---|---|
| Giữ gần nguyên | Dùng trọn bài thơ, chỉ thêm lặp | "Ngậm ngùi" (Huy Cận – Phạm Duy) |
| Lặp câu làm điệp khúc | Chọn một câu, một cụm chữ để nhắc lại nhiều lần | Điệp ngữ "Ta còn em" trong "Em ơi Hà Nội phố" |
| Lược khổ | Bỏ bớt một số khổ cho bài gọn | "Thuyền và biển" (Xuân Quỳnh – Phan Huỳnh Điểu) |
| Chọn một phần nhỏ | Lấy vài đoạn từ bài thơ rất dài | "Em ơi Hà Nội phố" (Phan Vũ – Phú Quang) |
| Chọn góc khác | Dựng bài hát quanh một đoạn ít ai để ý | "Áo anh sứt chỉ đường tà" (Phạm Duy) từ "Màu tím hoa sim" |
| Phổ ý | Giữ câu chuyện, viết lời mới | "Chuyện hoa sim" (Anh Bằng) |
| Đổi tên bài | Đặt tên bài hát khác tên bài thơ | "Chùa Hương" thành "Em đi chùa Hương" (Trung Đức); "Màu tím hoa sim" thành "Những đồi hoa sim" (Dzũng Chinh) |
Cái được
Bài thơ có thêm đời sống
"Em ơi Hà Nội phố" là ví dụ rõ nhất. Bài thơ quá dài để hát trọn. Nếu Phú Quang không chọn lọc và dựng bài hát quanh một điệp ngữ, có lẽ bài thơ chỉ được biết trong một vòng nhỏ bạn bè. Cái giá của việc cắt là rất lớn, nhưng nhờ đó bài thơ đến với hàng triệu người.
Một cách đọc mới
Khi Phạm Duy chọn phần cuối mang dáng ca dao của "Màu tím hoa sim" để viết "Áo anh sứt chỉ đường tà", ông chỉ cho người đọc thấy một lớp của bài thơ mà nhiều người bỏ qua. Bài hát trở thành một lời bình thơ bằng âm nhạc.
Lời rõ hơn khi hát
Những chữ được thay cho hợp thanh điệu giúp người nghe hiểu ngay lời hát, không phải đoán. Với người nghe đại chúng, đây là điều quan trọng.
Tên bài dễ nhớ hơn
"Em đi chùa Hương" gợi ngay một cảnh, một nhân vật, nghe như lời rủ rê, dễ nhớ hơn cái tên địa danh "Chùa Hương". "Những đồi hoa sim" vẽ ra một khung cảnh rộng. Tên bài hát mới đôi khi giúp bài hát sống riêng.
Cái mất
Người nghe tưởng lời hát là bài thơ
Đây là cái mất phổ biến nhất. Rất nhiều người thuộc "Những đồi hoa sim" và tin rằng mình thuộc "Màu tím hoa sim", trong khi bài thơ gốc dài hơn, cấu trúc khác, và có những đoạn bài hát không dùng. Khi trích dẫn thơ, người ta lại trích theo lời hát, làm văn bản gốc bị méo dần.
Mất mạch của bài thơ
Một bài thơ có thể được viết để đọc từ đầu tới cuối, ý sau dựa vào ý trước. Khi bị lược khổ hay đảo thứ tự, mạch ấy có thể đứt. Người chỉ nghe bài hát sẽ không bao giờ biết bài thơ đi tới đâu.
Tên nhà thơ bị khuất
Khi bài hát đổi tên và bản ghi chỉ có tên nhạc sĩ, tên nhà thơ dễ biến mất. Nhiều người biết "Em đi chùa Hương" của Trung Đức nhưng không biết Nguyễn Nhược Pháp. Đây không phải lỗi của nhạc sĩ, mà là thói quen ghi chép thiếu của người làm băng đĩa, karaoke, đăng tải.
Ý thơ bị dịch sang giọng khác
Phổ ý thơ, viết lời mới, giúp bài hát dễ hát, nhưng giọng của nhà thơ có thể bị thay bằng giọng chung của một dòng nhạc. Một bài thơ mộc và lạ có thể thành một bài tình ca quen tai, dễ nghe mà mất đi chỗ độc đáo.
Nhà thơ nghĩ gì về bản phổ
Phản ứng của nhà thơ với bản phổ rất khác nhau. Có người vui vì bài thơ được đi xa, có người không hài lòng với những chỗ bị đổi, có người im lặng. Những phản ứng ấy được ghi trong một số hồi ký, phỏng vấn, nhưng thường chỉ là lời kể một phía. Khi đọc những câu chuyện "nhà thơ X giận nhạc sĩ Y vì đổi lời", nên kiểm tra xem chuyện ấy do chính người trong cuộc kể, ở đâu, và có ai xác nhận không. Rất nhiều giai thoại kiểu này lan truyền mà không có nguồn.
Ngày nay, với các bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ, việc phổ nhạc và sửa lời cần có sự đồng ý của nhà thơ hoặc người thừa kế. Điều đó giúp các bên thống nhất từ đầu về mức độ thay đổi.
Ghi tên thế nào cho đúng
- "Thơ: X, Nhạc: Y" khi bài hát dùng lời thơ, dù có cắt hoặc lặp.
- "Phổ thơ X" hoặc "Ý thơ X" khi nhạc sĩ chỉ giữ ý, viết lời mới.
- Ghi tên bài thơ gốc khi tên bài hát khác tên bài thơ, ví dụ "Em đi chùa Hương (phổ thơ Chùa Hương của Nguyễn Nhược Pháp)".
Ba quy ước đơn giản này giúp người nghe tìm được bài thơ, và giữ cho tên nhà thơ không bị quên.
Góc nhìn hôm nay: đọc và nghe để so
Cách tốt nhất để hiểu chuyện được và mất là tự so. Chọn một bài hát phổ thơ bạn thích, tìm bài thơ gốc trong một tuyển tập in có uy tín, đặt hai văn bản cạnh nhau, đánh dấu chỗ giống, chỗ khác, chỗ bị bỏ, chỗ được lặp. Mười lăm phút làm việc ấy cho bạn hiểu nhiều hơn mọi lời bình.
Bạn sẽ thấy không có bản phổ nào là "phản bội" hay "trung thành" tuyệt đối. Mỗi bản là một cách đọc. Có cách đọc mở ra cho bài thơ một đời sống mới, có cách làm nó nhạt đi. Biết phân biệt hai điều ấy là biết nghe thơ phổ nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Phổ nhạc thơ có được sửa lời thơ không?
Trong thực tế, nhạc sĩ thường lặp câu, cắt khổ, đảo thứ tự hoặc thay chữ cho hợp giai điệu. Với bài thơ còn trong thời hạn bảo hộ, việc này cần có sự đồng ý của nhà thơ hoặc người thừa kế.
Phổ thơ và phổ ý thơ khác nhau thế nào?
Phổ thơ là dùng lời thơ làm lời hát, có thể cắt hoặc lặp. Phổ ý thơ là giữ câu chuyện, cảm xúc của bài thơ nhưng viết lời mới, như "Chuyện hoa sim" của Anh Bằng từ ý "Màu tím hoa sim".
Lời bài hát Những đồi hoa sim có phải nguyên văn bài thơ không?
Không. Bài thơ "Màu tím hoa sim" của Hữu Loan dài hơn và cấu trúc khác. Bài hát của Dzũng Chinh chọn lọc, sắp xếp lại và có chỗ diễn đạt lại để hợp với giai điệu.
Vì sao nhiều bài hát phổ thơ đổi tên?
Nhạc sĩ đôi khi đặt tên mới để gợi hình ảnh rõ hơn hoặc nhấn vào phần thơ mình chọn, như "Chùa Hương" thành "Em đi chùa Hương". Khi đó nên ghi kèm tên bài thơ gốc để người nghe tìm được.
Bài hát nào phổ thơ gần nguyên văn nhất?
"Ngậm ngùi" (Huy Cận – Phạm Duy) thường được nhắc như ví dụ phổ gần nguyên văn, vì bài thơ chỉ mười hai câu lục bát và nhạc sĩ chủ yếu thêm lặp câu, không cắt bỏ.
