Nhạc trẻ thập niên 1990 là lúc tình ca Việt chuyển từ sân khấu và phòng trà sang màn hình tivi, dàn karaoke gia đình và bảng xếp hạng. Ca sĩ trẻ có người hâm mộ riêng, nhạc sĩ làm việc gần phòng thu và viết cho từng giọng hát, còn bảng xếp hạng như Làn Sóng Xanh (bắt đầu năm 1997) biến việc "bài nào đang được nghe nhiều" thành chuyện cả xã hội quan tâm. Những bài tình ca của thập niên này hôm nay được gọi bằng một chữ thân quen: "nhạc 9x".
"Nhạc trẻ" là gì, sao lại gọi như vậy
Chữ "nhạc trẻ" không mới. Ở Sài Gòn đầu thập niên 1970, nó dùng để gọi phong trào ban nhạc trẻ chơi nhạc pop – rock Âu – Mỹ và hát nhạc ngoại lời Việt. Đến thập niên 1990, chữ này được dùng lại với nghĩa rộng hơn: các bài hát pop tiếng Việt viết cho ca sĩ trẻ, khán giả trẻ, phát trên truyền hình và đài phát thanh, hoà âm hiện đại.
Không có ranh giới rõ giữa "nhạc trẻ" và "tình khúc". Nhiều nhạc sĩ viết cả hai, nhiều ca sĩ hát cả hai. Cách phân biệt quen nhất là theo người nghe: nhạc trẻ là thứ học sinh, sinh viên thuộc lòng, chép lời vào sổ, hát karaoke cuối tuần.
Truyền hình đổi cách nghe tình ca
Trong thập niên 1990, tivi có mặt ở ngày càng nhiều gia đình, và các chương trình ca nhạc trên truyền hình trung ương lẫn địa phương phát thường xuyên. Lần đầu tiên, đông đảo người nghe vừa nghe vừa thấy ca sĩ: kiểu tóc, trang phục, cách đứng trên sân khấu. Một bài tình ca giờ đi kèm một hình ảnh.
Điều này kéo theo hai thay đổi. Một là ca sĩ trở thành gương mặt, có người hâm mộ sưu tầm ảnh, theo dõi từng chương trình. Hai là bài hát phải "bắt tai" nhanh hơn: điệp khúc dễ nhớ, đoạn dạo ngắn, giai điệu đơn giản đủ để người xem hát theo ngay lần thứ hai. Các cuộc thi hát trên truyền hình cũng ra đời, đưa lên những giọng ca mới.
Bảng xếp hạng và karaoke
Làn Sóng Xanh
Năm 1997, Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM bắt đầu chương trình bảng xếp hạng Làn Sóng Xanh, dựa trên bình chọn của thính giả. Đây là một trong những bảng xếp hạng nhạc Việt có ảnh hưởng nhất thời ấy. Lần đầu tiên, độ phổ biến của bài hát được công bố đều đặn, và việc một bài tình ca "đứng đầu bảng" trở thành tin tức. Các bảng xếp hạng và chương trình bình chọn khác trên truyền hình xuất hiện theo sau.
Karaoke vào nhà
Khoảng giữa và cuối thập niên 1990, đầu máy karaoke và băng đĩa karaoke trở thành món quen trong nhiều gia đình, quán xá. Karaoke khiến tình ca có thêm một đời sống: không chỉ nghe mà còn hát lại. Bài nào dễ hát, vừa giọng người thường, có cao trào để "thể hiện" thì sống rất lâu trong phòng karaoke — đến mức một số bài được nhớ qua karaoke nhiều hơn qua bản thu gốc.
Nhạc sĩ làm việc theo kiểu mới
Thập niên 1990 chứng kiến một lớp nhạc sĩ quen với phòng thu và hoà âm điện tử. Bảo Chấn, Quốc Bảo, Đức Trí là những cái tên hay được nhắc (chân dung riêng ở danh mục Nhạc sĩ tình ca). Họ thường viết cho một giọng ca cụ thể, tính đến quãng giọng, màu giọng và hình ảnh của ca sĩ ấy. "Tóc ngắn" của Quốc Bảo gắn liền với giọng Mỹ Linh là một ví dụ quen thuộc.
Cách làm này khác hẳn lối viết tình ca trước đó, khi nhạc sĩ viết xong bài rồi ai hát cũng được. Nhạc trẻ 1990 đánh dấu sự xuất hiện của nghề "làm nhạc" theo ê-kíp: nhạc sĩ, người hoà âm, ca sĩ, đạo diễn chương trình cùng góp tay.
Giọng ca và gương mặt của thập niên
Những gương mặt hay được nhắc khi nói nhạc trẻ 1990 gồm Lam Trường, Đan Trường, Phương Thanh, Phan Đinh Tùng ở phía nhạc trẻ; Mỹ Linh, Hồng Nhung, Thanh Lam, Trần Thu Hà ở phía các giọng nữ được đào tạo bài bản, hát cả tình khúc lẫn nhạc trẻ. Cuối thập niên xuất hiện thêm những nhóm nhạc nam, báo hiệu thời thần tượng của thập niên sau.
Ở TP.HCM, các sân khấu ca nhạc như sân khấu Lan Anh là nơi khán giả trẻ đến xem ca sĩ mình thích hát sống. Ở Hà Nội, các chương trình ca nhạc ở nhà hát, cung văn hoá và trên truyền hình đóng vai trò tương tự.
Tình ca 9x nghe như thế nào
| Yếu tố | Nhạc trẻ thập niên 1990 | So với tình khúc thập niên 1980 |
|---|---|---|
| Hoà âm | Đàn synthesizer, trống điện tử, guitar điện | Piano, guitar, dàn nhạc nhỏ |
| Lời | Đời thường, xưng "anh – em", dễ thuộc | Nhiều phổ thơ, giàu hình ảnh |
| Cấu trúc | Điệp khúc nổi bật, lặp lại nhiều | Câu nhạc dài, phát triển dần |
| Đề tài tình yêu | Tình học trò, hẹn hò, giận hờn, chia tay | Nỗi nhớ, mùa đông, phố cũ |
| Kênh lan truyền | Truyền hình, bảng xếp hạng, karaoke | Sân khấu, đài phát thanh, băng cassette |
Một nét đáng chú ý: tình yêu trong nhạc trẻ 1990 trẻ hẳn lại. Có tình học trò, mối tình đầu, những giận hờn nho nhỏ, những lời hẹn ngây ngô. Song song là trào lưu hát lại nhạc Hoa lời Việt rất mạnh — chủ đề này có bài riêng ở danh mục Tình ca châu Á.
Sổ chép lời và tờ bìa băng
Một thói quen gắn chặt với nhạc trẻ 1990 là cuốn sổ chép lời. Học sinh chép lời bài mình thích bằng bút mực, trang trí bằng hình dán, tranh vẽ, ảnh ca sĩ cắt từ báo. Cuốn sổ được cho nhau mượn, viết lưu bút vào. Lời bài hát lúc ấy không có sẵn trên mạng; muốn thuộc phải nghe đi nghe lại, tua băng từng đoạn để chép, nên chép sai cũng nhiều.
Chính vì vậy mà nhiều người lớn lên cùng thập niên này nhớ lời tình ca kỹ đến lạ, và cũng nhớ cả những chữ mình từng chép sai. Thói quen ấy còn cho thấy tình ca 1990 sống trong đời học trò thế nào: không chỉ nghe, mà chép, trang trí, trao tặng.
Góc nhìn hôm nay: vì sao "nhạc 9x" được nghe lại
Từ cuối thập niên 2010, những bài nhạc trẻ thập niên 1990 được nghe lại nhiều: qua chương trình truyền hình hoài niệm, qua bản phối mới, qua những phim lấy bối cảnh thời ấy. Với người lớn lên cùng chúng, đó là âm thanh của tuổi học trò. Với người trẻ hôm nay, đó là một thứ tình ca giản dị, giai điệu rõ, hát được ngay.
Nếu muốn nghe có hệ thống, có thể chọn vài bài từng lọt bảng Làn Sóng Xanh những năm cuối thập niên 1990, nghe bản thu gốc với hoà âm thời ấy rồi so với bản hát lại gần đây. Phần hoà âm có thể nghe cũ, nhưng giai điệu tốt thì vẫn đứng được. Khi tìm thông tin bài hát trên mạng, nên kiểm tra tên tác giả qua nhiều nguồn: nhạc trẻ thập niên 1990 cũng có không ít bài bị ghi nhầm người viết.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc trẻ thập niên 90 là gì?
Đó là các bài hát pop tiếng Việt viết cho ca sĩ trẻ và khán giả trẻ trong thập niên 1990, hoà âm điện tử, lời đời thường, điệp khúc dễ nhớ. Chúng lan truyền qua truyền hình, bảng xếp hạng và karaoke, hôm nay thường được gọi chung là "nhạc 9x".
Làn Sóng Xanh bắt đầu năm nào?
Làn Sóng Xanh là chương trình bảng xếp hạng của Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM, bắt đầu năm 1997, dựa trên bình chọn của thính giả. Đây là một trong những bảng xếp hạng nhạc Việt có ảnh hưởng lớn nhất cuối thập niên 1990 và đầu thập niên 2000.
Ca sĩ nhạc trẻ thập niên 1990 nổi tiếng là ai?
Hay được nhắc có Lam Trường, Đan Trường, Phương Thanh, Phan Đinh Tùng, cùng các giọng nữ như Mỹ Linh, Hồng Nhung, Thanh Lam, Trần Thu Hà. Cuối thập niên xuất hiện thêm những nhóm nhạc nam đầu tiên.
Nhạc trẻ 1990 khác V-pop 2000 thế nào?
Nhạc trẻ 1990 lan qua truyền hình, karaoke, bảng xếp hạng; tình yêu trong bài còn trẻ trung, nhiều tình học trò. V-pop 2000–2010 lan mạnh qua internet và MV, ballad chia tay nhiều hơn, hoà âm dày hơn và điệp khúc hay nâng tông.
