Thơ Mới lên nhạc: Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử và những bản phổ thơ

Thơ Mới (khoảng 1932–1945) là kho lời quý nhất của tình ca phổ thơ Việt, nhưng mỗi nhà thơ đi vào âm nhạc một cách khác nhau. Huy Cận có "Ngậm ngùi" (Phạm Duy), Thế Lữ có "Tiếng sáo Thiên Thai" (Phạm Duy), Hồ Dzếnh có "Chiều" (Dương Thiệu Tước), Nguyễn Nhược Pháp có "Chùa Hương" thành "Em đi chùa Hương" (Trung Đức). Còn Xuân Diệu và Hàn Mặc Tử, hai giọng thơ tình lớn nhất phong trào, lại được phổ nhiều mà ít bản thật sự phổ biến, và bài hát nổi tiếng nhất gắn với Hàn Mặc Tử lại là một bài viết về chính ông.

Thơ Mới và tân nhạc lớn lên cùng nhau

Phong trào Thơ Mới thường được tính từ khoảng năm 1932, khi thơ tự do hơn về thể thức và nói thẳng cảm xúc cá nhân, tới khoảng năm 1945. Tân nhạc Việt ra đời cuối thập niên 1930, tức là giữa lúc Thơ Mới đang rực rỡ nhất. Hai phong trào chia nhau cùng một thế hệ người trẻ thành thị, cùng một cảm quan lãng mạn.

Các nhạc sĩ tình ca tiền chiến hầu hết tự viết lời, nhưng lời của họ thấm đẫm chất Thơ Mới: mùa thu, trăng, giấc mộng, người con gái xa xôi. Phổ trực tiếp một bài Thơ Mới thành bài hát thì nhiều bản ra đời muộn hơn, có bản tận vài chục năm sau khi bài thơ được in.

Những bản phổ Thơ Mới được biết nhiều

Bảng chỉ liệt kê những bản được ghi nhận thống nhất. Thơ Mới còn được phổ rất nhiều, nhưng nhiều bản ít người biết hoặc thông tin tác giả bản phổ chưa rõ ràng.

Thế Lữ và tiếng sáo cõi tiên

Thế Lữ là người mở đường của Thơ Mới. "Tiếng sáo Thiên Thai" đưa người đọc vào một cõi tiên với tiếng sáo, mùa xuân, cảnh mộng. Phạm Duy chọn bài này vì nó vốn đã là âm nhạc: bài thơ nói về một tiếng sáo. Bài hát giữ chất mơ màng, bay bổng của thơ.

Hồ Dzếnh và một buổi chiều

Hồ Dzếnh là nhà thơ có giọng nhẹ nhàng, man mác. Bài thơ "Chiều" của ông được Dương Thiệu Tước, một nhạc sĩ tiền chiến tinh tế, phổ thành bài hát cùng tên. Đây là ví dụ đẹp về cuộc gặp giữa hai người cùng thời: nhà thơ và nhạc sĩ đều thuộc thế hệ lãng mạn trước 1945.

Nguyễn Nhược Pháp và chuyến đi chùa

Nguyễn Nhược Pháp mất rất trẻ, để lại một tập thơ mỏng nhưng có "Chùa Hương", bài thơ kể chuyện một cô gái trẻ theo mẹ đi lễ chùa Hương và gặp một chàng trai. Giọng thơ hóm hỉnh, trong trẻo, hiếm có trong Thơ Mới vốn hay buồn. Nhiều năm sau, nhạc sĩ Trung Đức phổ thành "Em đi chùa Hương", một bài hát tươi tắn, được hát rất nhiều. Đây là trường hợp bài thơ Thơ Mới được phổ muộn mà vẫn thành công lớn.

Xuân Diệu: nhiều thơ tình, ít bài hát lớn

Xuân Diệu thường được gọi là "nhà thơ mới nhất trong các nhà Thơ Mới", người viết thơ tình nồng nàn và vội vã nhất. Lẽ ra thơ ông phải là mỏ vàng cho nhạc sĩ. Thực tế, thơ Xuân Diệu đã được nhiều người phổ nhạc, nhưng theo nhận xét của nhiều người yêu nhạc, chưa bản nào trở thành phổ biến ngang tầm những bài thơ gốc.

Vì sao? Có vài cách giải thích hợp lý:

• Thơ quá dày: câu thơ Xuân Diệu nhiều chữ, nhiều hình ảnh chồng lên nhau, nhịp dồn dập. Đặt vào giai điệu, người nghe khó theo kịp.
• Thơ đã đủ: nhiều bài thơ của ông tự nó đã có nhạc tính rất mạnh. Thêm giai điệu đôi khi làm mất đi nhịp riêng của câu thơ.
• Giọng thơ khó hát: thơ ông nhiều tuyên ngôn, nhiều câu triết lý về tình yêu và thời gian. Những câu ấy đọc lên thì hay, hát lên dễ thành nặng.

Dù không có một "bài hát Xuân Diệu" nổi tiếng, tinh thần thơ ông thấm vào rất nhiều lời tình ca sau này: nỗi sợ thời gian trôi, khát khao yêu vội, mùa xuân và tuổi trẻ.

Hàn Mặc Tử: thơ khó phổ, đời thành bài hát

Hàn Mặc Tử (1912–1940) là nhà thơ có cuộc đời ngắn và nhiều bi kịch, với những bài thơ vừa trong trẻo vừa kỳ lạ, như "Đây thôn Vĩ Dạ", "Mùa xuân chín". Nhiều nhạc sĩ đã thử phổ thơ ông, nhất là "Đây thôn Vĩ Dạ", nhưng các bản phổ thường chỉ được biết trong phạm vi hẹp.

Lý do một phần giống Xuân Diệu: thơ Hàn Mặc Tử có những hình ảnh bất ngờ, những câu hỏi lơ lửng, những chuyển đổi đột ngột giữa thực và mộng. Đặt vào giai điệu, những chỗ ấy khó giữ được độ lạ.

Điều thú vị là bài hát nổi tiếng nhất gắn với tên ông không phải bản phổ thơ, mà là "Hàn Mặc Tử" của nhạc sĩ Trần Thiện Thanh, một bài viết về câu chuyện tình và cuộc đời của nhà thơ. Cuộc đời Hàn Mặc Tử, qua cách kể của âm nhạc đại chúng, còn được biết rộng rãi hơn cả thơ ông. Nhiều chi tiết về những mối tình của ông vẫn còn nhiều cách kể khác nhau, nên khi nghe nên phân biệt bài hát với tiểu sử.

Bài thơ nào dễ thành bài hát

Nhìn lại những bản phổ Thơ Mới thành công, có thể rút ra vài điểm chung (không phải công thức sáng tác, chỉ là quan sát):

1. Bài thơ có một khung cảnh rõ: một buổi chiều, một chuyến đi chùa, một tiếng sáo, một lời ru.
2. Giọng thơ nhẹ, không nhiều tuyên ngôn.
3. Câu thơ có khoảng thở, không quá dày chữ.
4. Nhạc sĩ phổ có cảm quan gần với nhà thơ, không bắt bài thơ đi theo một khuôn nhạc có sẵn.

Góc nhìn hôm nay

Thơ Mới vẫn là phần được đọc nhiều nhất của thơ Việt thế kỷ 20, và vẫn có nhạc sĩ trẻ thử phổ lại các bài quen. Mỗi thế hệ đọc Thơ Mới theo cách riêng, nên mỗi thế hệ có thể có bản phổ riêng.

Cuốn "Thi nhân Việt Nam" của Hoài Thanh – Hoài Chân (1942) vẫn là cửa vào tốt nhất cho người muốn đọc Thơ Mới một cách có hệ thống. Đọc một nhà thơ trong đó, rồi tìm nghe những bản phổ thơ của chính nhà thơ ấy, bạn sẽ thấy rõ bài thơ nào "muốn" thành bài hát, bài nào chỉ muốn được đọc thầm.