Trúc Phương là một trong những nhạc sĩ tiêu biểu nhất của bolero Việt, tác giả "Nửa đêm ngoài phố", "Mưa nửa đêm", "Tàu đêm năm cũ", "Ai cho tôi tình yêu", "Đò chiều"; Vinh Sử thuộc lớp viết bolero muộn hơn, được biết nhiều qua "Đắp mộ cuộc tình". Quanh họ là cả một thế hệ người viết cho nhịp bolero như Thanh Sơn, Châu Kỳ, Lam Phương, nhóm Lê Minh Bằng, Hoài Linh, Mạnh Phát, Đài Phương Trang. Bài này giới thiệu chất riêng của từng người qua những bài đã được ghi nhận rõ tác giả, để người nghe biết nên bắt đầu từ đâu.
Vì sao người viết bolero ít được nhắc tên
Người nghe bolero thường nhớ giọng ca hơn nhớ tác giả. Hỏi "Nửa đêm ngoài phố" của ai, nhiều người nói tên ca sĩ quen hát bài đó. Một phần vì bolero sống qua băng đĩa, karaoke, ban nhạc đám cưới, nơi tên nhạc sĩ ít khi được đọc lên. Một phần vì nhiều nhạc sĩ bolero dùng nhiều bút danh, ký chung, hoặc có bài bị ghi nhầm tác giả qua các lần in lại.
Vì vậy, khi tìm hiểu, nên dựa vào tờ nhạc in lần đầu, các tuyển tập có uy tín và lời kể của chính nhạc sĩ, gia đình nhạc sĩ. Những bài nhắc tới dưới đây là những bài được ghi tác giả thống nhất trong các nguồn phổ biến.
Trúc Phương: người viết về đêm, mưa và chuyến tàu
Trúc Phương sinh ở Trà Vinh (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long), thường được ghi sinh đầu thập niên 1930, mất năm 1995 tại TP.HCM. Ông viết nhiều nhất trong thập niên 1960 – đầu 1970 và được xem là một trong những cây bút làm nên diện mạo bolero đô thị miền Nam.
Thế giới trong nhạc Trúc Phương
Nhạc Trúc Phương có một bộ hình ảnh rất riêng: đêm khuya, phố vắng, mưa, sân ga, bến đò, chuyến tàu. Nhân vật thường là người nghèo, người lỡ dở, người đứng ngoài nhìn vào hạnh phúc của người khác. Ông dùng từ ngữ giản dị nhưng biết đặt chúng thành câu có nhịp như thơ, nên lời đọc lên vẫn hay khi không có nhạc.
Những bài nên nghe
- Nửa đêm ngoài phố: có lẽ là bài được hát nhiều nhất, bức tranh một người đứng giữa phố đêm nhớ người đã xa.
- Mưa nửa đêm: mưa và đêm, hai hình ảnh quen của Trúc Phương, trong một bài nhịp chậm tâm tình.
- Tàu đêm năm cũ: chuyến tàu như sợi dây nối hiện tại với một mối tình đã qua.
- Ai cho tôi tình yêu: giọng tự sự của người nghèo trước tình yêu, một bài rất hợp song ca.
- Đò chiều: cảnh bến đò quê lúc chiều, gần với chất nhạc quê hương.
Những năm cuối đời, theo nhiều bài báo viết về ông, Trúc Phương sống khá thiếu thốn. Câu chuyện ấy thường được kể lại như một nghịch lý: người viết những bài ai cũng thuộc lại ít khi được hưởng từ chính những bài hát đó.
Vinh Sử: bolero kể chuyện của thế hệ sau
Vinh Sử thuộc lớp nhạc sĩ bắt đầu được biết tới muộn hơn Trúc Phương. Bài được nhắc nhiều nhất của ông là "Đắp mộ cuộc tình", một bài bolero với hình ảnh mạnh: chôn một cuộc tình như chôn một người. Cách đặt hình ảnh táo bạo vào trong lời mộc là điều làm bài hát dễ nhớ.
Nhạc Vinh Sử nói chung giữ đúng cấu trúc bolero kể chuyện: một nhân vật, một hoàn cảnh, một bước ngoặt, và đoạn kết đọng lại. Ông viết nhiều bài khác, nhưng vì tình trạng ghi tác giả không thống nhất ở một số bài trữ tình, ở đây chỉ nêu bài đã chắc chắn.
Những người viết bolero khác nên biết
| Nhạc sĩ | Bài tiêu biểu | Chất riêng |
|---|---|---|
| Thanh Sơn | Nỗi buồn hoa phượng, Lưu bút ngày xanh | Tình học trò, mùa hè, sân trường; được gọi vui là người viết "nhạc học trò" |
| Lam Phương | Thành phố buồn | Giai điệu dễ thuộc, nhiều bài bình dân ai cũng hát được |
| Châu Kỳ | Giọt lệ đài trang | Lời giàu chất thơ, nhiều hình ảnh cổ điển |
| Anh Bằng | Sầu lẻ bóng, Chuyện hoa sim | Lời tự sự, có bài phổ ý thơ; là một phần của nhóm Lê Minh Bằng |
| Minh Kỳ – Hoài Linh | Chuyến tàu hoàng hôn | Hình ảnh sân ga, chuyến tàu chia ly |
| Đài Phương Trang | Hai mùa Noel | Một trong ít nữ nhạc sĩ nổi tiếng của dòng bolero |
Nhóm Lê Minh Bằng
Lê Minh Bằng là bút danh chung của ba nhạc sĩ Lê Dinh, Minh Kỳ và Anh Bằng, ghép từ tên của họ. Nhóm ký chung nhiều bài trữ tình. Cũng như với nhiều cặp ký chung khác, không phải lúc nào cũng rõ phần đóng góp của từng người trong mỗi bài, nên khi trích dẫn tốt nhất ghi đúng như tờ nhạc in.
Lam Phương
Lam Phương là nhạc sĩ viết rất nhiều tình ca, trong đó có nhiều bài bolero và rumba bình dân. Chân dung đầy đủ của ông thuộc danh mục "Nhạc sĩ tình ca"; ở đây chỉ ghi nhận vị trí của ông trong dòng bolero.
Điểm chung của những người viết bolero
- Viết cho người nghe đông đảo: họ chọn lời giản dị, chuyện đời thường, tránh hình ảnh quá văn chương.
- Giỏi đặt tên bài: nhiều tên bài bolero đã thành cụm từ quen trong tiếng Việt, gợi ngay một khung cảnh.
- Viết theo bộ hình ảnh riêng: mỗi người có vài hình ảnh trở đi trở lại, như đêm mưa của Trúc Phương hay sân trường của Thanh Sơn. Nghe nhiều bài của cùng một người sẽ nhận ra "chữ ký" ấy.
- Gần ca sĩ: nhiều bài được viết cho một giọng cụ thể, nên lối hát của ca sĩ đầu tiên ảnh hưởng lâu dài tới cách bài được hát về sau.
Cách nghe theo nhạc sĩ
Đa số người nghe bolero theo ca sĩ. Thử đổi cách nghe: chọn một nhạc sĩ, nghe liền năm, sáu bài của người đó, bất kể ai hát. Một tuần nghe Trúc Phương, một tuần nghe Thanh Sơn. Bạn sẽ thấy rõ phong cách từng người: ai hay viết giọng thứ chuyển trưởng, ai thích câu dài, ai dùng hình ảnh quê, ai dùng hình ảnh phố.
Khi đã quen phong cách, gặp một bài lạ, bạn có thể đoán được tác giả trước khi tra. Đó là lúc nghe bolero trở nên thú vị hơn nhiều.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều bài của các nhạc sĩ bolero vẫn được hát hằng ngày, trên truyền hình, trong karaoke, ở đám cưới. Việc ghi đúng tên tác giả khi biểu diễn, thu âm, đăng tải là cách tôn trọng tối thiểu với người đã viết ra chúng, và cũng là cách để quyền tác giả đến đúng người. Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) là nơi đại diện thu phí cho nhiều nhạc sĩ, kể cả với các bài cũ.
Để tìm hiểu thêm, nên tìm các bài phỏng vấn đã đăng trên báo chính thống với gia đình nhạc sĩ, các chương trình truyền hình kể chuyện bài hát, và các tuyển tập tờ nhạc được người sưu tầm số hoá. Khi gặp giai thoại "bài này viết cho ai", hãy hỏi lại: ai đã kể, kể ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Trúc Phương là ai?
Trúc Phương là nhạc sĩ bolero tiêu biểu của đô thị miền Nam thập niên 1960 – đầu 1970, quê Trà Vinh, mất năm 1995 tại TP.HCM. Ông là tác giả "Nửa đêm ngoài phố", "Mưa nửa đêm", "Tàu đêm năm cũ", "Ai cho tôi tình yêu", "Đò chiều".
Đắp mộ cuộc tình là của ai?
"Đắp mộ cuộc tình" là bài bolero của nhạc sĩ Vinh Sử. Bài nổi tiếng nhờ hình ảnh chôn một cuộc tình như chôn một người, đặt trong lời kể giản dị.
Lê Minh Bằng là ai?
Lê Minh Bằng không phải một người mà là bút danh chung của ba nhạc sĩ Lê Dinh, Minh Kỳ và Anh Bằng. Nhóm ký chung nhiều bài trữ tình, phần đóng góp của từng người trong mỗi bài không phải lúc nào cũng rõ.
Nhạc sĩ nào viết nhạc học trò bolero?
Thanh Sơn được biết nhiều với các bài về tình học trò, mùa hè, sân trường như "Nỗi buồn hoa phượng", "Lưu bút ngày xanh". Ông thường được gọi vui là người viết "nhạc học trò".
Vì sao nhiều bài bolero bị ghi nhầm tác giả?
Do nhiều nhạc sĩ dùng nhiều bút danh, ký chung, và bài hát được in lại, thu lại nhiều lần qua nhiều đơn vị. Khi cần chắc chắn, nên đối chiếu tờ nhạc in lần đầu và lời xác nhận của nhạc sĩ hoặc gia đình.
