Chọn tông khi hát tình ca là dời cả bài lên hoặc xuống sao cho nốt cao nhất của bài nằm thấp hơn nốt cao nhất bạn hát thoải mái chừng một cung, còn nốt thấp nhất vẫn nghe rõ chữ. Cách nhanh nhất: hát thử câu thấp nhất của phiên khúc và câu cao nhất của điệp khúc, chỉnh tông cho đến khi cả hai câu đều không phải gồng. Tông đúng làm giọng bình thường nghe ấm hơn hẳn; tông sai làm cả giọng tốt cũng thành chật vật.
Tông là gì và vì sao tình ca kén tông hơn nhạc vui
"Tông" trong cách nói hằng ngày là giọng của bài hát: Đô trưởng, La thứ, Rê thứ… Đổi tông là dời toàn bộ giai điệu lên hoặc xuống một khoảng như nhau, bài vẫn y nguyên, chỉ cao hơn hoặc thấp hơn. Phần lý thuyết về giọng và dịch giọng, wiki soạn nhạc trong hệ đã viết kỹ; ở đây chỉ bàn chuyện chọn tông cho người hát tình ca.
Tình ca kén tông vì hai lẽ. Một là nhịp chậm: mỗi chữ được ngân dài, nốt nào phải với lên là người nghe nghe ra ngay, không có tiếng trống dồn dập che đi. Hai là cảm xúc của tình ca nằm ở độ mềm của giọng. Một câu "em ơi" hát ở vùng giọng thoải mái nghe như đang nói với người thương; cùng câu đó hát ở vùng phải gân cổ thì nghe như đang gọi người ở bên kia đường.
Thêm một điều ít ai để ý: bài tình ca thường được viết hoặc thu âm theo giọng của một ca sĩ cụ thể. Bản bạn nghe quen là tông hợp với người đó, không phải tông "chuẩn" của bài. Hát đúng tông bản thu không phải là hát đúng, mà nhiều khi là hát sai cho giọng mình.
Tìm vùng giọng thoải mái của mình trong mười phút
Bạn không cần biết đọc nhạc. Cần một cây đàn phím, một cây guitar, hoặc một ứng dụng chỉnh dây đàn có hiện tên nốt trên điện thoại.
- Khởi động nhẹ: ngân "ư" hoặc rung môi "brừ" từ thấp lên cao vài lượt, chừng hai phút. Đừng thử giới hạn khi giọng còn lạnh.
- Tìm nốt thấp thoải mái: hát chữ "a" đi xuống từng nốt. Dừng ở nốt cuối cùng bạn vẫn nói được rõ một câu như "anh về đây" trên nốt đó, không bị khàn, không thành tiếng thở. Ghi lại tên nốt.
- Tìm nốt cao thoải mái: đi lên từng nốt. Dừng ở nốt cuối cùng bạn giữ được ba giây mà cổ không căng, cằm không hếch, mặt không đỏ. Đó chưa phải nốt cao nhất bạn chạm được, mà là nốt cao nhất bạn dùng được trong một bài hát.
- Lặp lại vào một buổi khác: giọng buổi sáng thường thấp hơn buổi tối vài nốt. Lấy kết quả của buổi bạn hay hát nhất.
Khoảng giữa hai nốt vừa ghi là vùng giọng làm việc của bạn. Người hát nghiệp dư không luyện thường có vùng này rộng khoảng một quãng mười (hơn tám nốt một chút); người tập lâu có thể rộng hơn nhiều.
Đo bài hát: tìm hai câu quyết định
Với một bài tình ca, bạn chỉ cần biết hai chỗ:
- Câu thấp nhất, thường nằm ở đầu phiên khúc. Tình ca hay mở bằng giọng trầm, kể nhỏ.
- Câu cao nhất, thường ở điệp khúc lần cuối, ở đoạn cao trào, hoặc ngay sau chỗ nâng tông trong ballad.
Hát hai câu này không nhạc, hoặc với bản phối đã đổi tông. Đừng thử bằng câu đầu bài rồi hát luôn cả bài: rất nhiều người vào bài êm ru, đến điệp khúc thứ hai mới biết mình chọn tông quá cao.
Bài bolero và tình khúc kiểu cũ thường có âm vực hẹp, nằm gọn ở vùng giữa, nên dễ chọn tông. Ballad V-pop từ khoảng những năm 2000 lại hay có khoảng cách lớn giữa phiên khúc thì thầm và điệp khúc bùng lên, cộng thêm một lần nâng tông ở cuối. Với loại bài này, câu cần thử là câu điệp khúc sau khi nâng tông, không phải điệp khúc đầu.
Đọc dấu hiệu tông sai
| Bạn nghe thấy gì khi thu lại | Chẩn đoán | Chỉnh thế nào |
|---|---|---|
| Phiên khúc lào phào, chữ dính vào nhau, phải thở ra nhiều hơi mới thành tiếng | Tông quá thấp | Nâng một đến hai nửa cung, thử lại câu thấp nhất |
| Điệp khúc phải rướn cổ, tiếng mỏng và gắt, nốt cao bị chênh xuống | Tông quá cao | Hạ một đến hai nửa cung, thử lại câu cao nhất |
| Cả hai câu đều ổn khi hát riêng, nhưng hát cả bài thì cuối bài đuối | Tông sát giới hạn trên | Hạ thêm một nửa cung để có chỗ dư |
| Câu thấp quá thấp mà câu cao vẫn chưa thoải mái | Âm vực bài rộng hơn vùng giọng của bạn | Ưu tiên câu cao, hát câu thấp nhẹ hơn và gần micro hơn; hoặc chọn bài khác |
Nguyên tắc chung: khi phải chọn, ưu tiên cho điệp khúc. Người nghe nhớ điệp khúc. Một phiên khúc hơi trầm vẫn có thể hát gần micro cho ấm; một nốt cao vỡ ở điệp khúc thì không cứu được.
Quy tắc "chừa một cung"
Nốt cao nhất của bài nên thấp hơn nốt cao thoải mái của bạn khoảng hai nửa cung. Lý do rất đời thường:
- Khi hát trước người khác, hồi hộp làm cổ căng lên, vùng giọng co lại.
- Hát vào buổi tối sau một ngày nói nhiều, giọng đã mỏi.
- Tình ca cần nốt cao được hát mềm, có thể thả nhỏ dần, chứ không chỉ chạm tới.
Ở phòng thu, ca sĩ chuyên nghiệp có thể hát sát giới hạn vì được thu nhiều lần. Người hát karaoke, hát đám cưới hay hát mộc trong quán chỉ có một lần, nên khoảng dư này đáng giá hơn mọi kỹ thuật.
Nam hát bài của nữ, nữ hát bài của nam
Đây là chuyện thường gặp với tình ca, vì nhiều bài nổi tiếng gắn với một giọng ca nữ hoặc nam cụ thể. Khi nam hát bài nữ, giai điệu tự nhiên rơi xuống thấp hơn một quãng tám; nếu giữ nguyên tông thì phần lớn giọng nam thấy phiên khúc quá trầm. Vì thế bản "tông nam" và "tông nữ" của cùng một bài trên máy karaoke thường chênh nhau vài nửa cung, phổ biến khoảng bốn đến bảy nửa cung, tuỳ bài.
Đừng tin con số đó tuyệt đối. Cách làm đúng vẫn là thử hai câu quyết định. Một giọng nam cao có khi hát bài nữ chỉ cần hạ ba nửa cung; một giọng nữ trầm có khi hát bài nam gần như giữ nguyên.
Đổi tông trong từng hoàn cảnh
Karaoke
Phần lớn đầu karaoke và ứng dụng có nút tăng giảm tông, ký hiệu dấu thăng, dấu giáng hoặc mũi tên. Mỗi nấc thường là một nửa cung. Đổi tông trên máy làm tiếng nhạc nền hơi méo nếu đổi quá nhiều nấc, nên nếu phải đổi trên năm nấc, thử tìm bản "tông nam/tông nữ" có sẵn.
Có người đệm đàn
Nói với người đệm bằng tên giọng ("hạ xuống Sol thứ") hoặc bằng số nửa cung ("thấp hơn bản gốc hai nửa cung"). Đừng nói "thấp xuống chút" rồi để người đệm đoán. Người chơi guitar có thể dùng capo để giữ nguyên thế bấm quen; cách kẹp capo đã có trong bài về guitar ở wiki soạn nhạc.
Hát một mình không nhạc
Lấy nốt bằng ứng dụng hoặc ngân nhẩm câu cao nhất trong đầu trước, rồi mới bắt vào câu đầu. Người hát không nhạc hay bắt câu đầu theo giọng nói, nên vào quá thấp, đến điệp khúc thì vỡ.
Bài tập nhỏ: ba tông cho một điệp khúc
Chọn một bài tình ca bạn thích. Thu âm bằng điện thoại câu cao nhất của điệp khúc ở ba tông: bản gốc, thấp hơn hai nửa cung, thấp hơn bốn nửa cung (hoặc cao hơn, nếu bạn thấy bản gốc trầm). Để qua một buổi rồi nghe lại, đừng nghe ngay. Chọn bản mà bạn nghe thấy lời rõ nhất, chứ không phải bản nghe "mạnh" nhất. Ghi tông đó vào một cuốn sổ hoặc ghi chú điện thoại, cạnh tên bài. Sau mười bài, bạn sẽ thấy các con số lặp lại, và từ đó gần như đoán được tông cho bài mới mà không cần thử lâu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình nên hát tông nào?
Hát thử câu thấp nhất của phiên khúc và câu cao nhất của điệp khúc. Tông đúng là tông mà cả hai câu đều rõ chữ, không gồng cổ, và nốt cao nhất còn thấp hơn giới hạn thoải mái của bạn khoảng một cung.
Nam hát bài của ca sĩ nữ thì hạ mấy tông?
Thường chênh khoảng bốn đến bảy nửa cung so với bản gốc, nhưng mỗi bài và mỗi giọng một khác. Đừng áp con số cứng; thử hai câu thấp nhất và cao nhất rồi chỉnh từng nửa cung.
Hạ tông có làm bài hát mất hay không?
Không. Đổi tông giữ nguyên giai điệu và cảm xúc, chỉ đổi độ cao. Hát đúng tông của mình gần như luôn hay hơn hát tông gốc mà phải gồng.
Vì sao hát ở nhà ổn mà ra quán karaoke lại hụt hơi ở nốt cao?
Hồi hộp, phòng ồn và giọng đã mỏi cuối ngày đều làm vùng giọng hẹp lại. Vì vậy nên chừa khoảng một cung dư so với nốt cao nhất bạn hát được khi ở nhà.
Một nấc tông trên máy karaoke là bao nhiêu?
Trên phần lớn máy và ứng dụng, mỗi nấc tăng giảm là một nửa cung. Hai nấc là một cung. Đổi quá nhiều nấc thì nhạc nền có thể nghe méo.