Nhả chữ khi hát tình ca tiếng Việt là làm cho người nghe nghe rõ từng chữ mà vẫn giữ được độ ngân: bật phụ âm đầu gọn, ngân trên nguyên âm chính, đóng phụ âm cuối đúng lúc, và để dấu thanh hiện ra trong nốt nhạc. Phần lớn lỗi "hát không rõ lời" đến từ ngân sai chỗ, chứ không phải giọng yếu. Sửa được điều này, một giọng bình thường đã nghe như biết hát.
Vì sao tình ca cần rõ chữ hơn mọi thể loại
Nhạc nhảy có thể sống bằng nhịp; tình ca sống bằng lời. Người nghe một bản tình ca Việt thường nhớ một câu, một hình ảnh, một lời hẹn, và chính câu đó là lý do họ nghe lại. Khi chữ bị nuốt, bài tình ca mất phần quan trọng nhất.
Tiếng Việt lại khó hát rõ hơn nhiều ngôn ngữ khác vì mỗi chữ là một âm tiết có thanh điệu. Người viết nhạc phải cho giai điệu đi theo thanh (chuyện đó wiki soạn nhạc đã bàn); người hát thì phải giữ cho thanh không bị nhạc đè mất. Một chữ "mai" hát lệch có thể nghe thành "mài" hay "mái", và cả câu đổi nghĩa.
Giải phẫu một chữ khi hát
Mỗi chữ tiếng Việt có thể tách thành ba phần để luyện:
| Phần | Ví dụ trong chữ "thương" | Khi hát làm gì |
|---|---|---|
| Phụ âm đầu | th | Bật nhanh, rõ, đúng vào đầu phách; không kéo dài |
| Vần, phần nguyên âm | ươ | Đây là chỗ ngân; giữ khẩu hình ổn định suốt nốt |
| Âm cuối | ng | Khép vào ở cuối nốt, ngay trước chữ sau |
Quy tắc vàng: ngân trên nguyên âm, không ngân trên âm cuối. Người mới hát hay khép miệng sớm, ngân "thương" thành một tiếng "ngggg" kéo dài qua mũi. Nghe thì mềm nhưng người nghe không nhận ra chữ.
Âm cuối: chỗ tiếng Việt hay bị nuốt
Âm cuối tắc: -p, -t, -c, -ch
Những chữ như "đẹp", "mắt", "khóc", "cách" có âm cuối không ngân được. Nếu nốt nhạc dài, hãy ngân nguyên âm rồi đóng âm cuối dứt khoát ở cuối nốt. Lỗi thường gặp là đóng sớm, để lại một khoảng im giữa nốt, hoặc bỏ hẳn âm cuối, khiến "mắt" nghe như "mắ".
Âm cuối mũi: -m, -n, -ng, -nh
Những âm này ngân được, nên dễ bị lạm dụng. Với chữ "em" ở cuối câu dài, ngân "e" khoảng ba phần tư nốt, phần còn lại mới khép "m". Ở đoạn rất nhẹ, ngân âm mũi lâu hơn một chút sẽ tạo cảm giác thủ thỉ; đó là lựa chọn có chủ ý, không phải thói quen.
Bán âm cuối: -i, -y, -o, -u
Chữ "ơi", "yêu", "sau", "mai" có hai nguyên âm. Ngân nguyên âm chính trước ("ơ", "iê", "a"), lướt sang âm cuối ở đoạn cuối nốt. Ngân "yêu" thành "yêuuuu" bằng chữ u là lỗi khá phổ biến khiến chữ nghe mờ.
Giữ dấu thanh trong nốt nhạc
Không cần hát như nói, nhưng dấu thanh phải được gợi ra:
- Thanh nặng ("lặng", "mộng", "vội"): chữ có chút chặn gọn ở cuối. Khi hát, cho chữ hơi ngắn và hơi nhấn xuống, đừng ngân tròn như thanh ngang.
- Thanh hỏi, thanh ngã ("nhỏ", "những", "ngõ"): các thanh có đường cong. Ở nhịp chậm, một chút luyến nhẹ bên trong nốt giúp người nghe nhận ra chữ. Đây là chỗ lối hát bolero làm rõ nhất; bài riêng về luyến láy bolero nằm ở danh mục bolero của wiki này.
- Thanh sắc ("nắng", "tháng"): cho chữ một điểm vào sáng, hơi cao hơn ở đầu nốt.
- Thanh huyền và thanh ngang ("về", "anh"): hát thẳng, ổn định, đây là các chữ dễ ngân nhất.
Khi nhạc sĩ đặt một chữ vào nốt đi ngược thanh (chữ thanh nặng mà giai điệu đi lên), người hát có thể bù bằng cách bật phụ âm đầu rõ hơn và giữ nguyên âm sáng hơn. Người nghe đoán chữ theo cả câu, nên chỉ cần gợi đủ.
Giọng vùng miền khi hát tình ca
Không có một "giọng hát chuẩn" bắt buộc. Nhiều thế hệ ca sĩ tân nhạc có thói quen phân biệt rõ s với x, tr với ch, r với d và gi khi hát, kể cả người nói giọng vùng không phân biệt các cặp này trong đời thường. Lý do thực tế: phân biệt rõ giúp lời nghe sạch hơn trên loa.
Lời khuyên cho người hát nghiệp dư: giữ giọng tự nhiên của mình nhưng sửa những chỗ làm lẫn nghĩa. Một người Nam hát tình ca Hà Nội không cần giả giọng Bắc; một người Bắc hát bolero không cần uốn giọng Nam. Giả giọng thường nghe gượng hơn là hát giọng thật cho rõ.
Năm lỗi nhả chữ phổ biến và cách sửa
- Khép miệng sớm: ngân bằng âm mũi. Sửa: soi gương, giữ miệng mở cho đến gần cuối nốt.
- Nuốt âm cuối tắc: "mắt" thành "mắ". Sửa: đánh dấu các chữ có -p, -t, -c, -ch trong lời và tập riêng câu đó.
- Bật phụ âm đầu trễ: chữ vào sau phách, nghe lề mề. Sửa: phụ âm đầu bật trước phách một chút, nguyên âm rơi đúng phách.
- Khẩu hình tiếng Anh: người nghe nhiều nhạc Âu – Mỹ hay hát chữ Việt với khẩu hình dẹt, nguyên âm bị biến. Sửa: đọc lời thật chậm như đọc thơ trước khi hát.
- Đẩy hơi vào cuối mỗi chữ: tạo tiếng "hà" sau chữ cho có vẻ tình cảm. Một hai lần thì được, cả bài thì mệt tai.
Bài tập 15 phút mỗi ngày
Lấy một đoạn lời tình ca, có thể là câu tự viết như sau để tránh quen tay theo bản thu nào:
Chiều nay phố vắng, anh đứng đợi bên kia đường
Mưa chưa tạnh mà lòng đã thấy thương
- Đọc to hai câu như đọc thơ, chậm, rõ từng chữ. Một phút.
- Hát chỉ bằng nguyên âm: bỏ hết phụ âm, chỉ còn "iêu a ô ă, a ư ơi…" theo giai điệu bạn tự nghĩ. Mục tiêu là dòng nguyên âm liền, không đứt. Ba phút.
- Thêm phụ âm đầu, vẫn chưa khép âm cuối. Ba phút.
- Hát đủ chữ, chú ý "đứng", "đường", "thương" khép "ng" ở cuối nốt, "tạnh" khép "nh" gọn, "phố" có điểm vào sáng. Ba phút.
- Thu âm rồi đưa cho một người không biết lời nghe và chép lại. Đếm số chữ họ chép sai. Mỗi tuần làm một lần, con số này giảm là bạn đang tiến bộ.
Nghe để học: nghe ra cái gì
Khi nghe một giọng ca tình ca được khen là "hát rõ lời", đừng chỉ nghe giai điệu. Hãy chú ý ba điều: chữ cuối câu được ngân bằng nguyên âm hay âm mũi; các chữ có thanh nặng được xử lý ngắn hay dài; phụ âm đầu bật trước hay đúng phách. Nghe một đoạn nhiều lần, mỗi lần chỉ chú ý một điều. Đây là cách học nhanh nhất mà không cần thầy.
Câu hỏi thường gặp
Nhả chữ khi hát là gì?
Nhả chữ là phát âm rõ từng chữ khi hát mà vẫn giữ được độ ngân của nốt nhạc. Với tiếng Việt, điều đó gồm bật phụ âm đầu gọn, ngân trên nguyên âm, đóng âm cuối đúng lúc và gợi được dấu thanh.
Vì sao hát tiếng Việt hay bị người nghe không rõ lời?
Nguyên nhân phổ biến nhất là ngân trên âm cuối (thường là âm mũi -ng, -nh, -m) thay vì trên nguyên âm, và nuốt các âm cuối tắc như -t, -c. Giọng yếu ít khi là thủ phạm chính.
Hát tình ca có cần phát âm giọng Bắc chuẩn không?
Không bắt buộc. Nên giữ giọng tự nhiên nhưng sửa những chỗ dễ lẫn nghĩa như s/x, tr/ch, r/d. Giả giọng vùng khác thường nghe gượng hơn hát giọng thật cho rõ.
Làm sao luyện hát rõ lời tại nhà?
Đọc lời như đọc thơ, rồi hát chỉ bằng nguyên âm, thêm dần phụ âm, cuối cùng hát đủ chữ. Thu âm và nhờ người không biết bài chép lại lời để đếm chữ sai.
Dấu nặng khi hát xử lý thế nào?
Chữ thanh nặng nên hơi ngắn và hơi nhấn xuống ở cuối, không ngân tròn như thanh ngang. Nếu giai điệu đi lên ở chữ đó, bật phụ âm đầu rõ hơn để người nghe vẫn nhận ra chữ.