Hát song ca tình ca cho hay cần bốn việc: chọn một tông cả hai cùng hát được, chia câu theo đúng vai người nói trong lời, chỉ hoà bè ở vài câu đắt thay vì cả bài, và cân âm lượng để không giọng nào át giọng nào. Song ca tình ca là một cuộc trò chuyện có nhạc; người nghe phải biết lúc nào ai đang nói với ai. Chuẩn bị mười lăm phút trước khi hát thường đủ để khác hẳn kiểu "mỗi người hát một câu cho xong".
Song ca tình ca khác song ca thông thường
Trong nhiều thể loại, hai người hát chung chỉ để giọng dày hơn. Với tình ca, hai giọng thường đóng hai vai: người hẹn và người đợi, người ở và người đi. Nhạc trữ tình Việt có cả một kho bài song ca nam nữ, viết sẵn theo lối đối đáp; chuyện vì sao dòng nhạc này chuộng hát đôi có bài riêng ở danh mục bolero. Ở đây bàn chuyện hát thế nào.
Có hai loại bài bạn sẽ gặp:
- Bài viết sẵn cho song ca: lời đã chia vai, có khi giai điệu phần nam và phần nữ khác nhau. Việc của bạn là tôn trọng cách chia đó.
- Bài đơn ca được đem ra hát đôi: rất phổ biến ở karaoke và đám cưới. Bạn phải tự chia, và chia thế nào quyết định bài nghe tự nhiên hay gượng.
Bước 1: chọn tông cho hai giọng
Khi nam và nữ hát cùng một giai điệu, giọng nam tự nhiên nằm thấp hơn khoảng một quãng tám. Vì thế một tông có thể vừa với cả hai, nhưng không phải tông nào cũng vậy. Cách thử:
- Người nam hát câu thấp nhất của bài. Nếu quá trầm, nâng tông.
- Người nữ hát câu cao nhất. Nếu phải gồng, hạ tông.
- Nếu không có tông nào thoả cả hai, đổi cách chia: giao các câu cao cho người hợp với vùng cao, các câu trầm cho người còn lại.
Hai bạn cùng giới hát song ca thì đơn giản hơn: chọn tông theo người có vùng giọng hẹp hơn.
Bước 2: chia câu theo vai, không theo lượt
Cách chia "anh một câu, em một câu" là cách dễ nhất và thường kém nhất. Hãy đọc lời và hỏi: câu này ai đang nói? Lời tình ca thường có dấu hiệu rõ: xưng "anh" là phần nam, gọi "anh" là phần nữ, câu kể chung về hai người là phần hát chung.
Ví dụ với một đoạn tự viết:
Anh về qua ngõ, hoa sứ rụng đầy sân (nam)
Em đứng sau rèm, chẳng dám gọi một lần (nữ)
Mười năm rồi mình vẫn nhớ con đường (chung)
Chia theo lượt sẽ ra đúng như vậy nếu may; nhưng với bài đơn ca, một phiên khúc thường do một người kể. Lúc đó cách chia hợp lý hơn là:
| Phần bài | Cách chia gợi ý | Vì sao |
|---|---|---|
| Phiên khúc 1 | Một người hát trọn | Giữ mạch kể, người nghe làm quen với một giọng |
| Điệp khúc 1 | Người thứ hai vào ở nửa sau, hoặc hát chung câu cuối | Tạo cảm giác người kia "đáp lời" |
| Phiên khúc 2 | Người thứ hai hát trọn | Cân bằng thời lượng, đổi góc nhìn |
| Điệp khúc cuối | Hát chung, hoà bè ở câu chốt | Cao trào của bài là lúc hai giọng hội tụ |
Bước 3: hát chung và hoà bè
Hát đồng âm
Hai người hát cùng giai điệu (nam nữ thì cách nhau quãng tám). Đây là cách an toàn nhất. Yêu cầu duy nhất là khớp nhau: cùng chỗ thở, cùng độ dài nốt ngân, cùng lúc khép âm cuối. Thống nhất trước "ngân đến phách mấy thì dứt" quan trọng hơn mọi kỹ thuật.
Hoà bè đơn giản
Một người giữ giai điệu chính, người kia hát một đường song song cao hơn hoặc thấp hơn, phổ biến nhất là cách khoảng một quãng ba. Cách dựng bè và vì sao quãng ba nghe êm đã có ở wiki soạn nhạc; với người hát nghiệp dư, mẹo thực tế là:
- Chỉ hoà bè ở một đến hai câu, thường là câu chốt của điệp khúc cuối. Hoà cả bài vừa khó vừa làm loãng cao trào.
- Người hát bè tập riêng đường bè cho thuộc, rồi mới ghép. Ghép ngay từ đầu, người hát bè rất dễ trượt sang giai điệu chính.
- Người hát bè hát nhỏ hơn người giữ giai điệu một chút.
Bước 4: cân giọng và nhường nhau
- Âm lượng: giọng nam qua micro thường dày hơn và dễ át. Người có giọng to hơn lùi micro xa hơn một gang tay ở đoạn hát chung.
- Nhường câu ngân: khi một người đang ngân nốt cuối câu, người kia chưa vào câu mới. Chờ nốt kia tắt hẳn hoặc chồng lên rất nhẹ.
- Không "thêm thắt" trên phần của người khác: luyến láy, ngân dài thêm là việc của người đang hát chính câu đó.
- Thống nhất cách kết bài: ai ngân chữ cuối, ngân bao lâu, dứt cùng lúc hay một người dứt trước. Bài song ca hỏng nhiều nhất ở nốt cuối.
Nhìn nhau: diễn trên sân khấu
Song ca tình ca có phần nhìn quan trọng không kém phần nghe. Vài nguyên tắc đơn giản:
- Khi người kia đang hát câu "nói với mình", hãy nhìn người đó. Đứng nhìn màn hình karaoke trong lúc bạn diễn đang hát một câu tỏ tình làm cả bài mất hồn.
- Ở đoạn hát chung, cùng hướng ra khán giả, đứng hơi chếch về phía nhau.
- Thuộc lời đủ để không dán mắt vào chữ. Ít nhất là thuộc phần điệp khúc.
- Ở đám cưới, khi cô dâu chú rể hát cho nhau, chỉ cần nhìn nhau ở câu chốt. Không cần diễn thêm gì.
Năm lỗi song ca tình ca hay gặp
- Hai người thở hai chỗ khác nhau ở đoạn hát chung: câu bị đứt hai lần, nghe như lệch nhịp. Thống nhất chỗ thở trước.
- Người chờ câu đứng im như tượng: trong lúc bạn diễn hát, hãy nghe thật, nhìn người đang hát. Khán giả nhìn cả hai người, không chỉ người cầm micro.
- Đua nhau lên cao: thấy bạn diễn ngân dài, người kia cũng ngân dài hơn, rồi cả hai hụt hơi ở điệp khúc cuối. Song ca không phải cuộc so giọng.
- Hát bè sai chỗ: hoà bè ở phiên khúc, nơi lời đang kể chuyện, làm chữ khó nghe. Để bè cho điệp khúc.
- Không ai giữ nhịp: khi hát với nhạc sống, cần một người chịu trách nhiệm theo trống hoặc theo người đệm. Thường là người hát câu đầu tiên của bài.
Buổi tập 15 phút cho hai người
- Năm phút: in lời ra, tô hai màu cho hai người, màu thứ ba cho phần chung. Đánh dấu chỗ thở chung.
- Năm phút: hát thử hai câu thấp nhất và cao nhất để chốt tông.
- Năm phút: hát riêng câu chốt điệp khúc cuối và câu kết bài ba lần, thống nhất độ dài nốt ngân.
Thu âm lần hát thử cuối. Nghe lại và chỉ hỏi một câu: có chỗ nào nghe ra hai người đang tranh nhau không? Sửa chỗ đó trước.
Câu hỏi thường gặp
Hát song ca nam nữ nên chọn tông thế nào?
Cho người nam thử câu thấp nhất và người nữ thử câu cao nhất, chỉnh tông đến khi cả hai đều thoải mái. Nếu không có tông nào hợp cả hai, chia lại câu để mỗi người hát vùng hợp giọng mình.
Bài đơn ca muốn hát đôi thì chia câu ra sao?
Nên để mỗi người hát trọn một phiên khúc, người thứ hai vào ở nửa sau điệp khúc đầu, và cả hai hát chung điệp khúc cuối. Chia theo vai người nói trong lời tự nhiên hơn chia đều từng câu.
Có nên hoà bè cả bài khi song ca?
Không nên với người hát nghiệp dư. Chỉ hoà bè ở một hai câu chốt của điệp khúc cuối, phần còn lại hát đồng âm hoặc chia câu, để cao trào nổi bật và ít rủi ro lạc bè.
Làm sao để song ca không bị giọng này át giọng kia?
Người có giọng to hơn cầm micro xa hơn ở đoạn hát chung, người hát bè hát nhỏ hơn người giữ giai điệu, và khi một người đang ngân thì người kia chờ rồi mới vào câu mới.
Hát song ca trong đám cưới cần lưu ý gì?
Chọn bài cả hai đã thuộc ít nhất phần điệp khúc, chốt tông trước với người đệm hoặc máy karaoke, và thống nhất cách kết bài. Nhìn nhau ở câu chốt là đủ, không cần dàn dựng thêm.