Giọng ca tình ca Việt đã đổi lối hát qua mỗi thế hệ: từ lối hát ngân rung, nhả chữ tròn trịa chịu ảnh hưởng thanh nhạc cổ điển giữa thế kỷ 20, sang lối hát tự nhiên như nói của nhạc Trịnh, lối luyến láy của bolero, giọng khoẻ và nốt cao của nhạc trẻ thập niên 1990–2000, rồi lối hát nhẹ, gần tai của thế hệ indie. Biết các lối hát này giúp bạn nghe một bài tình ca và nhận ra nó thuộc thời nào, đồng thời chọn được người để học theo cho hợp giọng mình.
Cách đọc bài này
Bài không xếp hạng ai hơn ai. Mỗi thời có cái hay riêng, và nhiều giọng ca đi qua nhiều thời. Các tên được nêu là ví dụ tiêu biểu, quen thuộc với công chúng, không phải danh sách đầy đủ. Chuyện đời các nhạc sĩ có ở danh mục nhạc sĩ; chuyện lịch sử từng dòng có ở danh mục lịch sử. Ở đây chỉ bàn một việc: họ hát thế nào, và người nghe nên nghe ra cái gì.
Từ giữa thế kỷ 20 đến thập niên 1970
Giữa thế kỷ 20: giọng thanh nhạc, ngân rung và nhả chữ tròn
Những thế hệ đầu của tân nhạc hát tình ca với kỹ thuật chịu ảnh hưởng thanh nhạc phương Tây: giọng mở, độ rung (vibrato) rõ ở nốt ngân, chữ được nhả tròn và chuẩn. Thái Thanh là giọng nữ tiêu biểu nhất của lối hát này, gắn với nhiều tình khúc của Phạm Duy và Phạm Đình Chương; giọng bà có âm vực rộng và kỹ thuật được nhiều thế hệ ca sĩ sau coi là chuẩn mực.
Nghe ra cái gì: độ rung ở cuối mỗi nốt dài; cách các phụ âm đầu được bật rất rõ; chữ có thanh hỏi, thanh ngã được luyến tinh tế bên trong nốt.
Học được gì: kỷ luật nhả chữ. Kể cả khi không thích lối ngân rung đậm, người hát hôm nay vẫn học được cách làm cho từng chữ rõ ràng.
Đô thị miền Nam thập niên 1960: phòng trà và giọng trầm ấm
Sài Gòn thập niên 1960 có nhiều giọng ca tình ca gắn với phòng trà và đài phát thanh. Lệ Thu được nhớ với giọng nữ trầm, ấm, hát chậm rãi. Ở phía giọng nam, Duy Trác được nhớ với lối hát chừng mực, nhả chữ chuẩn; Elvis Phương và Tuấn Ngọc đại diện cho lối hát tình ca chịu ảnh hưởng nhạc pop Âu – Mỹ, ít rung hơn, giọng gần với nói hơn.
Nghe ra cái gì: giọng nữ trầm thời này thường không cố lên cao, giữ âm sắc ấm ở vùng giữa. Giọng nam chịu ảnh hưởng pop thì nghe "hiện đại" hơn hẳn so với các bản thu cùng thời.
Nhạc Trịnh và lối hát như nói
Khánh Ly gắn với nhạc Trịnh Công Sơn từ cuối thập niên 1960. Lối hát của bà khác hẳn lối thanh nhạc trước đó: giọng trầm, gần như không phô kỹ thuật, nhả chữ như đang kể. Lối hát này cho thấy một tình ca có thể chạm người nghe mà không cần giọng "đẹp" theo chuẩn trường lớp. Về sau, nhiều giọng ca khác như Hồng Nhung hát nhạc Trịnh theo những cách riêng, sáng hơn và có kỹ thuật hơn.
Học được gì: với người hát nghiệp dư, đây là lối dễ học theo nhất về tinh thần. Không cần giọng khoẻ, cần hiểu lời và kể cho thật.
Bolero và nhạc trữ tình: luyến láy và giọng kể
Song song với tình khúc, dòng bolero và nhạc trữ tình có những giọng ca riêng. Thanh Tuyền, Phương Dung, Giao Linh, Chế Linh là những tên được nhắc nhiều khi nói về bolero thập niên 1960–1970. Lối hát này nhấn mạnh luyến láy, ngân dài ở cuối câu, nhả chữ đậm chất giọng nói Nam Bộ hoặc giữ chất vùng miền của người hát, và đặc biệt chú trọng kể chuyện.
Từ giữa thập niên 2010, bolero trở lại mạnh trên truyền hình với nhiều giọng ca trẻ; chuyện đó có bài riêng ở danh mục bolero.
Nghe ra cái gì: những nốt luyến nhỏ ở chữ thanh hỏi, thanh ngã; câu cuối của mỗi đoạn thường được kéo chậm lại.
Từ thập niên 1980 đến nay
Thập niên 1980: giọng thính phòng và tình khúc Hà Nội
Sau những năm khó khăn, thập niên 1980 có một thế hệ giọng ca tình ca mới. Ở Hà Nội, Thanh Lam nổi lên với lối hát nhiều nội lực, nhiều xử lý cá nhân, gắn với nhiều tình ca Hà Nội thời đó. Ở TP.HCM, Cẩm Vân là một trong những giọng nữ được yêu thích của dòng nhạc nhẹ thời đó.
Nghe ra cái gì: nhiều ca sĩ thời này được đào tạo bài bản nhưng không hát theo lối thính phòng thuần tuý; họ đưa cảm xúc riêng vào, có khi đổi tiết tấu, nhấn chữ rất khác bản gốc.
Thập niên 1990–2000: nhạc trẻ, giọng khoẻ và nốt cao
Khi nhạc trẻ lên sóng truyền hình và có bảng xếp hạng, tình ca có một thế hệ giọng ca mới: Lam Trường, Phương Thanh, Mỹ Linh, Trần Thu Hà, Quang Dũng ở thập niên 1990; rồi Mỹ Tâm, Đàm Vĩnh Hưng và nhiều người khác từ đầu những năm 2000. Mỹ Linh và Trần Thu Hà nổi bật về kỹ thuật, chịu ảnh hưởng jazz, soul. Quang Dũng được nhớ với các tình khúc Hà Nội. Ballad V-pop thời này đòi hỏi giọng khoẻ, điệp khúc cao, và thường có một lần nâng tông cuối bài.
Học được gì: cách chia sức trong một ballad có cao trào. Nhưng cũng nên cẩn thận: bắt chước nốt cao của người được đào tạo bài bản khi chưa tập là cách nhanh nhất để mỏi giọng.
Thế hệ mạng xã hội: hát nhẹ, gần tai
Từ khoảng giữa thập niên 2010, nhiều bài tình ca được biết đến qua mạng xã hội và các nền tảng nghe nhạc, với một lối hát khác hẳn: giọng nhẹ, nhiều hơi, gần như thì thầm vào micro, ít rung, ít phô nốt cao. Lối hát này hợp với tai nghe và loa điện thoại, những thứ người trẻ dùng để nghe nhạc nhiều nhất. Danh mục lịch sử có bài riêng về tình ca thời mạng xã hội.
Nghe ra cái gì: tiếng hơi thở, tiếng môi, những âm cuối được giữ rất nhẹ. Micro đặt rất gần.
Học được gì: hát gần micro, giữ âm lượng nhỏ mà vẫn rõ chữ. Nhưng như bài về hơi thở trong danh mục này đã nói, hát nhiều hơi rất tốn hơi.
Tóm tắt các lối hát
| Lối hát | Đặc điểm nghe thấy | Hợp với người hát nghiệp dư nào |
|---|---|---|
| Thanh nhạc giữa thế kỷ 20 | Rung rõ, chữ tròn, âm vực rộng | Người có giọng sáng, đã học thanh nhạc |
| Như nói (nhạc Trịnh) | Trầm, ít kỹ thuật, kể chuyện | Người giọng trầm, giọng nhỏ, mới tập |
| Bolero | Luyến láy, ngân cuối câu, đậm chất vùng miền | Người thích kể chuyện, giọng ấm |
| Ballad nhạc trẻ | Giọng khoẻ, điệp khúc cao, nâng tông | Người có âm vực rộng, đã tập hơi |
| Indie, mạng xã hội | Nhẹ, nhiều hơi, gần micro | Người giọng nhỏ, hát với micro tốt |
Bài tập nghe: một bài, ba thế hệ
Chọn một tình khúc quen được nhiều thế hệ hát lại, ví dụ một bài của Trịnh Công Sơn hoặc một tình khúc Hà Nội. Tìm ba bản thu của ba ca sĩ ở ba thời khác nhau. Nghe cùng một câu điệp khúc ở cả ba bản và ghi lại: ai ngân dài hơn, ai rung nhiều hơn, ai hát chậm hơn, ai hạ tông. Bài tập mười lăm phút này dạy tai nhiều hơn đọc một chương sách thanh nhạc, và giúp bạn tìm ra lối hát gần với giọng mình nhất.
Câu hỏi thường gặp
Lối hát tình ca Việt thay đổi thế nào qua các thời?
Từ lối thanh nhạc ngân rung, chữ tròn giữa thế kỷ 20, sang lối hát như nói của nhạc Trịnh, luyến láy của bolero, giọng khoẻ và nốt cao của nhạc trẻ thập niên 1990–2000, rồi lối hát nhẹ, gần micro của thế hệ mạng xã hội.
Thái Thanh hát theo lối nào?
Thái Thanh hát theo lối chịu ảnh hưởng thanh nhạc, giọng mở, âm vực rộng, độ rung rõ và nhả chữ rất chuẩn. Bà gắn với nhiều tình khúc của Phạm Duy và Phạm Đình Chương.
Người giọng yếu nên học theo lối hát nào?
Lối hát như nói của nhạc Trịnh hoặc lối hát nhẹ, gần micro của thế hệ indie là hợp nhất. Hai lối này đặt nặng việc hiểu lời và kể chuyện, không đòi hỏi giọng khoẻ hay nốt cao.
Vì sao ca sĩ trẻ bây giờ hát nhỏ, nhiều hơi?
Một phần vì người nghe dùng tai nghe và loa điện thoại, hợp với giọng gần và nhẹ. Lối hát này cũng gắn với thẩm mỹ indie, đề cao sự tự nhiên hơn kỹ thuật phô diễn.
Có nên bắt chước giọng ca sĩ mình thích?
Bắt chước cách nhả chữ, chỗ thở, cách kể là cách học tốt. Bắt chước âm sắc và nốt cao của người khác khi giọng mình không hợp dễ làm mỏi giọng và nghe gượng.