Thơ tình Sài Gòn phổ nhạc: Nguyên Sa, Cung Trầm Tưởng, Đinh Hùng

Sài Gòn thập niên 1955–1975 là nơi thơ tình và tân nhạc gặp nhau dày đặc nhất: Nguyên Sa có "Áo lụa Hà Đông", "Paris có gì lạ không em" qua Ngô Thụy Miên; Cung Trầm Tưởng có "Tiễn em", "Mùa thu Paris" qua Phạm Duy; Đinh Hùng có "Mộng dưới hoa" qua Phạm Đình Chương. Cùng thời còn Phạm Thiên Thư với "Ngày xưa Hoàng Thị", Nguyễn Tất Nhiên với "Thà như giọt mưa", Du Tử Lê với "Khúc thụy du", "Trên ngọn tình sầu". Đó là một thế hệ thơ tình đô thị mà nhiều bài nay được biết đến chủ yếu qua giọng hát.

Vì sao Sài Gòn thời ấy phổ thơ nhiều

Có vài điều kiện gặp nhau ở đô thị miền Nam thời kỳ này:

• Đời sống văn nghệ dày: tạp chí văn học, nhà xuất bản, quán cà phê văn nghệ, phòng trà. Nhà thơ và nhạc sĩ gặp nhau hằng ngày, đọc thơ cho nhau nghe, nhiều người là bạn thân.
• Thị trường tình ca lớn: đài phát thanh, phòng trà, tờ nhạc rời, các bản thu cần rất nhiều bài mới. Thơ là nguồn lời phong phú.
• Thơ mới về giọng điệu: lớp nhà thơ sau 1955 viết thơ tình bằng ngôn ngữ đô thị, câu như lời nói, nhiều hình ảnh phố phường, quán xá, trường học. Kiểu lời ấy rất hợp với tình khúc phòng trà.
• Nhạc sĩ đọc thơ: nhiều nhạc sĩ thời này cũng làm thơ, viết văn, nên họ chọn thơ với con mắt người trong nghề.

Những cặp thơ – nhạc tiêu biểu

Nguyên Sa: thơ tình như lời nói

Nguyên Sa mang về Sài Gòn một giọng thơ tình mới: tự nhiên, trẻ trung, có chút Paris. Thơ ông xưng "anh – em" rất thẳng, kể những khoảnh khắc nhỏ: gặp nhau ngoài phố, trời mưa tháng sáu, một câu hỏi về Paris. Ngô Thụy Miên phổ hai bài nổi tiếng nhất là "Áo lụa Hà Đông" và "Paris có gì lạ không em". Câu chuyện riêng của "Áo lụa Hà Đông" có ở một bài khác trong danh mục này.

Cung Trầm Tưởng: Paris và những cuộc chia tay

Cung Trầm Tưởng từng du học ở Pháp. Nhiều bài thơ tình của ông lấy bối cảnh Paris: ga tàu, mùa thu, tuyết, những cuộc tiễn đưa. Phạm Duy phổ nhiều bài thơ của ông, nổi tiếng nhất là "Tiễn em" và "Mùa thu Paris".

Điều đặc biệt ở các bài này là chúng mang một không gian tình yêu khác hẳn tình ca Việt quen thuộc: không phải làng quê hay phố cũ Hà Nội, mà là một thành phố châu Âu nhìn qua mắt một chàng trai Việt xa nhà. Người nghe Sài Gòn thời ấy đón nhận những bài này như một cánh cửa mở ra thế giới.

Đinh Hùng và Phạm Đình Chương: mộng và hoa

Đinh Hùng là nhà thơ có giọng mơ màng, nhiều hình ảnh mộng mị, huyền ảo. "Mộng dưới hoa" là một trong những bài thơ tình đẹp nhất của ông. Phạm Đình Chương, nhạc sĩ có nhiều bài phổ thơ, đặt bài thơ vào một giai điệu chậm, sang trọng, rất hợp với giọng hát phòng trà.

Phạm Đình Chương còn phổ "Mưa Sài Gòn, mưa Hà Nội" của Hoàng Anh Tuấn, một bài đặt hai thành phố cạnh nhau qua hình ảnh mưa. Các bản phổ của ông thường tôn trọng lời thơ, chọn giai điệu để làm nổi bật câu chữ hơn là lấn át chúng.

Phạm Thiên Thư, Nguyễn Tất Nhiên: thơ học trò

Một mảng rất riêng của thơ tình Sài Gòn phổ nhạc là thơ tình tuổi học trò. Phạm Thiên Thư với "Ngày xưa Hoàng Thị" kể chuyện một chàng trai lặng lẽ theo một cô nữ sinh trên đường về, mối tình thầm không thành lời. Phạm Duy phổ thành bài hát được nhiều thế hệ học sinh thuộc.

Nguyễn Tất Nhiên làm thơ từ rất trẻ, giọng thơ bồng bột, có khi ngông, có khi đau. "Thà như giọt mưa" qua bản phổ của Phạm Duy trở thành một trong những bài hát quen thuộc của tuổi mới lớn. Thơ của ông chứng minh rằng một nhà thơ còn rất trẻ cũng có thể đi vào tình ca lớn.

Du Tử Lê: thơ nhiều tầng, nhạc nhiều người phổ

Du Tử Lê là nhà thơ có rất nhiều bài được phổ nhạc, bởi nhiều nhạc sĩ khác nhau. "Khúc thụy du" qua Anh Bằng và "Trên ngọn tình sầu" qua Từ Công Phụng là hai bản được biết nhiều. Thơ ông có câu chữ lạ, nhiều tầng nghĩa, nên mỗi nhạc sĩ đọc ra một màu khác: Anh Bằng thiên về trữ tình dễ hát, Từ Công Phụng thiên về lãng mạn thính phòng.

Đặc điểm chung của thơ tình Sài Gòn phổ nhạc

• Không gian đô thị: phố, mưa, quán, trường học, nhà ga; khác hẳn không gian làng quê của thơ Nguyễn Bính.
• Giọng nói chuyện: câu thơ dài ngắn tự do, xưng hô thẳng, như đang nói với người yêu.
• Chất lãng mạn châu Âu: Paris, mùa thu, tuyết, những cái tên ngoại quốc, dấu vết của văn học Pháp.
• Nhiều nhạc sĩ phổ một nhà thơ: các cặp không cố định; một nhà thơ có thể đi cùng ba bốn nhạc sĩ.

Nghe theo từng cặp nhà thơ – nhạc sĩ

Một cách nghe thú vị là nghe liền mọi bài một nhạc sĩ phổ thơ của cùng một nhà thơ: Phạm Duy với Cung Trầm Tưởng, Ngô Thụy Miên với Nguyên Sa, Phạm Đình Chương với Đinh Hùng. Bạn sẽ nhận ra mỗi cặp có một "giọng chung": nhạc sĩ đã quen nhịp thơ của bạn mình, nên các bài phổ cùng một nhà thơ thường gần nhau về không khí. Rồi thử nghe một nhà thơ qua hai nhạc sĩ khác nhau, như Du Tử Lê qua Anh Bằng và qua Từ Công Phụng, để thấy cùng một giọng thơ có thể thành hai màu nhạc rất khác.

Góc nhìn hôm nay

Nhiều bài thơ của thế hệ này nay được biết qua bài hát nhiều hơn qua sách, vì sách in thời ấy không còn phổ biến. Các bài hát vẫn được hát ở phòng trà, trong những đêm nhạc tình khúc, và được ca sĩ trẻ thu lại.

Muốn tìm hiểu thêm, hãy tìm các tuyển tập thơ của từng nhà thơ được in lại, đọc bài thơ gốc rồi nghe bản phổ. Ghi đủ tên nhà thơ khi chia sẻ một bài hát là cách đơn giản nhất để những cái tên như Đinh Hùng, Cung Trầm Tưởng, Hoàng Anh Tuấn không bị quên sau tên nhạc sĩ.