Tình ca Thái Lan: luk thung, T-pop ballad và nhạc phim

Tình ca Thái Lan có hai mặt rõ rệt: luk thung (ลูกทุ่ง, "con của đồng ruộng") — tình ca nông thôn, giọng luyến, kể chuyện chàng trai lên Bangkok làm thuê nhớ cô gái ở quê — và T-pop ballad hiện đại của các hãng đĩa lớn như GMM Grammy, gắn với phim truyền hình và gần đây là phim BL (boys' love) lan khắp châu Á. Người Việt nghe luk thung sẽ thấy quen như nghe bolero; nghe T-pop ballad sẽ thấy gần với V-pop.

Luk krung và luk thung: hai đầu thành phố – nông thôn

Giữa thế kỷ 20, nhạc đại chúng Thái tách làm hai nhánh:

• Luk krung (ลูกกรุง, "con của kinh đô"): nhạc của Bangkok, phòng khiêu vũ, dàn nhạc kiểu phương Tây, lời trau chuốt. Dàn nhạc Suntharaphon, do nhạc sĩ Eua Sunthornsanan lập năm 1939, là biểu tượng của dòng này, với nhiều tình ca nhịp chậm theo kiểu nhạc khiêu vũ.
• Luk thung: nhạc của người lao động từ nông thôn, giọng hát mộc, nhiều luyến láy, lời dùng tiếng nói thường ngày, đôi khi pha phương ngữ. Cái tên "luk thung" được dùng phổ biến từ khoảng thập niên 1960.

Sự chia đôi này gợi người Việt nhớ đến cách người ta từng phân biệt "nhạc sang" và "nhạc bình dân" ở đô thị miền Nam giữa thế kỷ 20 — một so sánh gần đúng, không phải tương đương.

Luk thung: tình ca của người xa quê

Luk thung lớn lên cùng làn sóng người từ các vùng nông thôn, đặc biệt vùng Isan (Đông Bắc), đổ về Bangkok làm việc từ thập niên 1960–1970. Đề tài tình yêu trong luk thung vì thế gắn với xa cách:

• Chàng trai đi làm thuê ở thành phố, cô gái ở lại chờ bên ruộng lúa.
• Cô gái quê lên thành phố, đổi khác, người yêu cũ ở quê buồn tủi.
• Lễ hội làng, mùa gặt, buổi chợ phiên — nơi hai người gặp nhau.
• Tình nghèo: không có sính lễ, không có xe, chỉ có tấm lòng.

Giọng hát luk thung có kỹ thuật luyến rung đặc trưng, gần với lối hát dân gian Thái. Phần đệm kết hợp kèn đồng, guitar điện, trống và nhạc cụ dân tộc; khi pha với mor lam — dòng hát kể của vùng Isan dùng khèn (khaen) — luk thung có nhịp nhanh hơn, vui hơn.

Những giọng ca đặt nền

Suraphon Sombatcharoen (1930–1968) được gọi là "vua luk thung", người góp phần định hình thể loại trong thập niên 1950–1960. Pumpuang Duangjan (1961–1992), "nữ hoàng luk thung", xuất thân nghèo khó, đưa nhịp điện tử và phong cách sân khấu hiện đại vào luk thung thập niên 1980, mở rộng khán giả ra thành thị. Bà mất khi mới 30 tuổi và vẫn được nhớ như biểu tượng của dòng nhạc.

Thế hệ sau, những giọng như Tai Orathai (thập niên 2000) giữ luk thung sống trên truyền hình và sân khấu hội chợ, với hình ảnh cô gái Isan hiền lành, chân thật.

T-pop ballad: thời hãng đĩa lớn

Năm 1983, GMM Grammy ra đời và nhanh chóng trở thành hãng đĩa lớn nhất Thái Lan; RS là đối thủ chính. Thập niên 1980–1990, hai hãng sản xuất hàng loạt ca sĩ và ban nhạc pop, phần lớn tình ca.

Thongchai "Bird" McIntyre là ngôi sao lớn nhất của T-pop từ giữa thập niên 1980, được gọi trìu mến là "Pi Bird". Ông hát cả bài sôi động lẫn ballad, đóng phim, làm truyền hình, và nhiều ballad của ông trở thành bài hát đám cưới, bài hát karaoke quen thuộc ở Thái. Các ban nhạc pop – rock như Bodyslam, Potato, và giọng nữ như Palmy cũng có những ballad được hát rộng rãi trong thập niên 2000–2010.

Ballad Thái nghe thế nào

So với K-ballad, ballad Thái thường nhẹ hơn ở cao trào, giai điệu ngọt, nhiều guitar. So với V-pop, tiếng Thái cũng có thanh điệu (năm thanh), nên người viết lời phải khớp thanh với nốt — bài toán quen thuộc của người viết tình ca tiếng Việt và tiếng Quảng Đông. Nhờ vậy, giai điệu ballad Thái thường đi sát lời nói, nghe tự nhiên.

Phim và OST: tình ca Thái ra nước ngoài

Phim truyền hình Thái (lakorn) có bài chủ đề riêng, thường là ballad. Nhưng tình ca Thái thật sự ra nước ngoài nhờ điện ảnh và phim chiếu mạng:

• Crazy Little Thing Called Love (2010): phim tình cảm học đường, rất được yêu ở Việt Nam và nhiều nước châu Á; nhạc phim đưa ballad Thái đến khán giả trẻ.
• Phim BL từ cuối thập niên 2010: loạt 2gether: The Series (2020) với bài Kan Goo (คั่นกู) do nam diễn viên chính Bright Vachirawit hát là ví dụ nổi bật — một tình ca vui, lan rộng trên mạng xã hội khắp châu Á. Từ đó, nhạc phim Thái có lượng nghe lớn ở Philippines, Indonesia, Việt Nam.

Cách làm giống phim Hàn: diễn viên chính tự hát nhạc phim, bài hát gắn với cảnh phim cụ thể, rồi được người xem cắt thành đoạn ngắn chia sẻ.

Một điểm đáng chú ý của sân khấu luk thung là quy mô: các đoàn hát lưu diễn khắp tỉnh lẻ với ca sĩ chính, dàn nhạc, vũ đoàn mặc trang phục lấp lánh, diễn ở hội chùa, hội chợ đến khuya. Tình ca ở đây vừa để nghe vừa để xem, gần với không khí các đoàn ca nhạc lưu diễn ở nông thôn Việt Nam một thời.

Gương mặt và bài nên nghe

Vì tên bài Thái có nhiều cách phiên âm Latin khác nhau, khi tìm nghe nên tra theo tên ca sĩ, rồi chọn các bài có lượt nghe nhiều trên kênh chính thức của hãng đĩa.

Góc nhìn từ người nghe Việt

Người Việt mê bolero sẽ thấy luk thung rất gần: tình nghèo, xa quê, người chờ người đi, giọng hát luyến láy, nhịp chậm đến vừa. Cả hai dòng đều là tình ca của người lao động trong thời đô thị hoá, đều từng bị coi là "quê" rồi lại được trân trọng như di sản. Nghe luk thung cạnh bolero là cách hay để thấy những dòng nhạc bình dân trong khu vực giống nhau ra sao.

Ở chiều hiện đại, phim Thái và nhạc phim Thái có lượng người hâm mộ lớn ở Việt Nam, đặc biệt từ cuối thập niên 2010. Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể bắt đầu từ các tuyển tập luk thung kinh điển trên kênh chính thức của các hãng đĩa Thái, và nếu có dịp đến Thái Lan thì xem một buổi diễn luk thung ở hội chợ, lễ hội địa phương — nơi dòng nhạc này sống động nhất.