Hoa trong tình ca: hoa sim, hoa sứ, hoa phượng, hoa ti-gôn mang nghĩa gì

Mỗi loài hoa trong tình ca Việt mang một nghĩa riêng: hoa sim tím là tình thủy chung đến từ thơ Hữu Loan, hoa phượng là tuổi học trò và chia tay cuối năm học, hoa ti-gôn là mối tình dang dở từ thơ T.T.Kh, hoa sứ là nhà người yêu bên kia đường. Người nghe Việt đọc được các "mật mã hoa" ấy ngay, không cần giải thích. Bài này giải nghĩa từng loài hoa quen trong tình ca, chỉ ra gốc của nghĩa ấy (thường là một bài thơ), và gợi ý bài nên nghe.

Hoa trong tình ca: một hệ mật mã

Trong tình ca phương Tây, hoa hồng gần như độc chiếm vai biểu tượng tình yêu. Tình ca Việt thì phong phú hơn: mỗi loài hoa gắn với một mùa, một nơi, một kiểu tình. Lý do là phần lớn nghĩa của hoa trong nhạc Việt không đến từ quy ước chung mà đến từ một bài thơ, một bài hát cụ thể đã nổi tiếng. Khi bài thơ ấy đủ mạnh, loài hoa mang luôn nghĩa của nó.

Hoa sim: từ một bài thơ thành một màu

Hoa sim mọc hoang trên đồi vùng trung du, màu tím. Trước năm 1949, nó chỉ là một loài hoa dại. Rồi Hữu Loan viết "Màu tím hoa sim", bài thơ mà theo lời chính nhà thơ kể, ông viết về người vợ trẻ mất sớm. Từ đó, màu tím hoa sim mang nghĩa thủy chung và mất mát trong ký ức người Việt.

Bài thơ dài, được nhiều nhạc sĩ phổ theo những cách khác nhau. Phạm Duy phổ thành "Áo anh sứt chỉ đường tà"; Dzũng Chinh có "Những đồi hoa sim"; Anh Bằng có "Chuyện hoa sim". Ba bản là ba cách đọc cùng một bài thơ, và so chúng là bài tập nghe rất đáng làm. Chuyện bài thơ và các bản phổ được viết kỹ trong mục thơ tình phổ nhạc; ở đây chỉ cần nhớ: khi một bài hát nhắc "hoa sim tím", người nghe Việt nghĩ ngay tới tình chung thủy và người đã khuất.

Hoa phượng: hoa của mùa chia tay học trò

Phượng nở đỏ vào khoảng tháng Năm, tháng Sáu, đúng mùa thi và mùa nghỉ hè. Vì thế phượng gắn chặt với tuổi học trò và cuộc chia tay cuối năm học: bạn bè chia tay, mối tình đầu chưa kịp nói thành lời. Phượng còn được gọi là "hoa học trò".

"Phượng hồng", nhạc Vũ Hoàng phổ thơ Đỗ Trung Quân, là bài phượng của thế hệ học sinh thập niên 1990: hoa phượng là nỗi nhớ một người bạn gái cũ và cả tuổi học trò. "Nỗi buồn hoa phượng" của Thanh Sơn là bài phượng của bolero, ra đời trước đó, kể nỗi buồn chia tay ngày hè với giai điệu chậm, dễ thuộc. Còn "Hoa học trò" của Anh Bằng, phổ thơ Nhất Tuấn, gọi thẳng tên cái biệt danh của hoa phượng.

Nghe ba bài này liền nhau sẽ thấy hoa phượng đi qua ba giọng: bolero kể lể, tình khúc lãng mạn, và ballad học trò. Màu đỏ thì không đổi.

Hoa ti-gôn: bí ẩn T.T.Kh

Năm 1937, tờ Tiểu thuyết thứ Bảy đăng bài thơ "Hai sắc hoa ti-gôn" ký tên T.T.Kh. Bài thơ kể chuyện một người con gái yêu một chàng trai, nhưng đi lấy chồng khác, và nhớ người cũ mỗi khi nhìn giàn hoa ti-gôn — hoa có hai sắc trắng và hồng. Bài thơ gây xôn xao, cùng vài bài khác ký T.T.Kh.

Đến nay, T.T.Kh là ai vẫn chưa có lời giải chắc chắn. Có nhiều giả thuyết, nhiều người được nêu tên hoặc tự nhận, nhưng chưa giả thuyết nào được chứng minh và chấp nhận rộng rãi. Đây là ví dụ điển hình của chỗ nên viết "còn tranh cãi" thay vì kể một giai thoại như sự thật.

Từ bài thơ, hoa ti-gôn mang nghĩa tình dang dở, người con gái phải theo một cuộc hôn nhân không phải của trái tim mình. Bài thơ đã được phổ nhạc nhiều lần, nhưng chính bài thơ mới là thứ đọng lại; đọc nó trước khi nghe bất cứ bản nhạc nào nhắc hoa ti-gôn sẽ hiểu đúng hơn.

Hoa sứ, hoa trinh nữ: hoa của những mối tình nhỏ

Hoa sứ (còn gọi là hoa đại ở miền Bắc) trồng nhiều trước sân nhà, chùa, đình ở miền Trung và miền Nam, hoa trắng nhụy vàng, thơm nhẹ. "Hoa sứ nhà nàng" của Hoàng Phương lấy cây sứ trước nhà người con gái làm hình ảnh chính: chàng trai nhìn sang, nhớ, thương mà không chắc được đáp lại.

Hoa trinh nữ là hoa của cây xấu hổ, loài cây có lá khép lại khi bị chạm vào. "Hoa trinh nữ" của Trầm Tử Thiêng dùng đúng đặc tính ấy để nói về sự e ấp, mong manh của người con gái và của tình yêu. Đây là một ví dụ hay về cách nhạc sĩ dùng đặc điểm sinh học của cây làm ẩn dụ.

Trịnh Công Sơn có "Hoa vàng mấy độ", nơi hoa vàng không gắn với một loài cụ thể mà là hình ảnh của những mùa hoa đi qua, như những lần người yêu đến rồi đi.

Hoa hồng và tình ca thế giới

Tình ca phương Tây dùng hoa hồng gần như cho mọi thứ: yêu, đam mê, cả nỗi đau (vì hoa hồng có gai). "La vie en rose" của Édith Piaf (1946, nhạc Louiguy) nói về việc nhìn đời qua lăng kính màu hồng khi đang yêu — chữ "rose" ở đây là màu hồng chứ không hẳn là bông hoa. "The Rose" do Bette Midler hát (1979, Amanda McBroom viết) dùng hình ảnh hạt giống dưới tuyết sẽ thành hoa hồng mùa xuân để nói rằng tình yêu đáng để mạo hiểm. "Kiss from a Rose" của Seal (1994) dùng hoa hồng như một ẩn dụ khó hiểu mà ai cũng thuộc giai điệu.

Người Việt còn quen bài Nga "Triệu bông hồng" (nhạc Raimonds Pauls, lời Andrei Voznesensky, Alla Pugacheva hát năm 1982), kể chuyện một chàng họa sĩ nghèo bán hết gia tài mua hoa hồng phủ kín quảng trường trước cửa sổ người mình yêu. Bài hát quen tới mức nhiều người Việt nghĩ nó là bài Việt.

Dùng hoa khi hát tặng, viết tặng

• Hát tặng người yêu vào ngày vui: tránh hoa ti-gôn, hoa sim — chúng mang nghĩa dang dở, mất mát. Hoa hồng, hoa sứ, hoa phượng (nếu là bạn cũ cùng trường) an toàn hơn.
• Hát trong buổi họp lớp: các bài hoa phượng là lựa chọn tự nhiên, ai cũng hiểu.
• Muốn bài có chiều sâu: đọc bài thơ gốc ("Màu tím hoa sim", "Hai sắc hoa ti-gôn") rồi mới nghe bản phổ.
• Khi tự viết: chọn một loài hoa gắn với nơi chốn và mùa thật của câu chuyện; đừng dùng hoa chỉ vì nó đẹp. Hoa sữa chỉ hợp với Hà Nội, phượng chỉ hợp với mùa hè và trường học — dùng sai, người nghe thấy ngay.