Hát mộc tình ca với một cây guitar là cách trình bày trần trụi nhất: không nhạc nền, không vang, nên giọng và lời phải tự đứng. Bí quyết không nằm ở ngón đàn khó mà ở cách sắp xếp bài: rút gọn đoạn dạo, để đàn nhỏ hơn giọng, đệm thưa ở phiên khúc và dày dần ở điệp khúc, rồi kết bằng cách chậm lại thay vì cắt ngang. Một bài tình ca quen, hát mộc đúng cách, thường chạm người nghe hơn bản có dàn nhạc đầy đủ.
Hát mộc là gì và vì sao hợp với tình ca
"Hát mộc" trong cách nói hằng ngày là hát với nhạc cụ thật đệm trực tiếp, thường một cây guitar thùng, không dùng nhạc nền thu sẵn, không hiệu ứng, có khi không cả micro. Người ta hay gọi bằng chữ tiếng Anh "acoustic".
Tình ca hợp với lối này vì nó vốn là chuyện kể giữa hai người. Ở một quán cà phê nhỏ, một buổi họp mặt bạn bè, hay một phòng khách, tiếng hát gần và mộc nghe như đang nói. Ở quán cà phê nhạc và các buổi hát nhỏ, một giọng hát với một cây đàn vẫn là hình thức quen thuộc nhất.
Wiki soạn nhạc trong hệ đã dạy hợp âm và các điệu đệm guitar (slow, ballad, bolero, valse). Bài này giả định bạn đã đệm được vài điệu cơ bản, và chỉ bàn chuyện vừa đàn vừa hát một bài tình ca cho ra một màn trình bày.
Bước 1: vẽ bản đồ bài hát
Trước khi hát mộc, viết ra một bản đồ ngắn cho bài: mỗi phần làm gì, đệm thế nào. Bản đồ mẫu cho một ballad tình ca bốn phần:
| Phần | Đệm | Giọng |
|---|---|---|
| Dạo đầu | Hai đến bốn ô nhịp vòng hợp âm điệp khúc, rải nhẹ | Chưa hát; nghe để bắt tông |
| Phiên khúc 1 | Rải từng nốt hoặc gảy thưa, nhỏ | Kể nhẹ, gần như nói |
| Điệp khúc 1 | Chuyển sang quạt chả nhẹ | Mở giọng, rõ hơn |
| Phiên khúc 2 | Giữ quạt nhưng nhỏ lại, hoặc quay về rải | Kể tiếp |
| Điệp khúc cuối | Quạt đầy nhất, có thể nhấn mạnh phách | Cao trào |
| Kết | Chậm dần, gảy một hợp âm chủ, để ngân | Lặp câu chốt nhỏ dần hoặc ngân chữ cuối |
Bản đồ này làm được việc mà nhạc nền thu sẵn vẫn làm: tạo độ lên xuống. Thiếu nó, người hát mộc hay đệm một kiểu đều đều từ đầu đến cuối, và bài tình ca bốn phút nghe dài như mười phút.
Bước 2: rút gọn bài cho không gian mộc
Bản thu gốc của nhiều ballad V-pop có đoạn dạo dài, đoạn chuyển có beat điện tử, đoạn nhạc dạo giữa bài cho nhạc cụ solo. Hát mộc thì:
- Dạo đầu rút còn hai đến bốn ô nhịp. Người nghe trong phòng nhỏ không chờ lâu.
- Nhạc dạo giữa bài bỏ hoặc rút còn một vòng hợp âm. Một cây guitar không thay được cả đoạn solo của dàn nhạc.
- Nâng tông cuối bài: có thể giữ nếu bạn đàn được ở tông mới, hoặc bỏ và thay bằng cách đệm dày hơn, hát mạnh hơn. Hát mộc không nâng tông vẫn có cao trào.
Bước 3: để đàn nhỏ hơn giọng
Lỗi phổ biến nhất khi tự đàn tự hát là đàn át giọng, nhất là ở phiên khúc. Guitar thùng gảy mạnh trong phòng nhỏ to hơn giọng nói nhiều. Vài cách giảm:
- Gảy bằng ngón tay thay vì phím gảy ở đoạn nhẹ.
- Đệm ở phần dây trầm ít hơn, tránh để tiếng bass ù che chữ.
- Ở câu hát quan trọng nhất, đệm thưa lại hoặc chỉ gảy một hợp âm rồi để ngân.
Nếu có micro, đặt một micro cho giọng; đàn guitar trong phòng nhỏ thường không cần micro riêng.
Bước 4: bắt tông, giữ nhịp và ngồi đúng tư thế
Không có nhạc nền, bạn tự chịu trách nhiệm về tông và nhịp.
- Bắt tông: gảy hợp âm chủ, ngân nhẩm nốt đầu tiên của câu hát (không cần thành tiếng), rồi mới vào bài. Đoạn dạo ngắn chính là lúc làm việc này.
- Giữ nhịp: tình ca chậm rất dễ bị kéo lê dần, hoặc ngược lại là nhanh dần ở điệp khúc vì hưng phấn. Tập với máy đếm nhịp vài lần trước để cơ thể nhớ tốc độ đúng.
- Câu ngân dài: khi giọng đang ngân, tay đàn vẫn phải giữ nhịp đều. Người mới hay dừng tay chờ giọng ngân xong, làm bài bị khựng.
Tư thế khi vừa đàn vừa hát
Ôm đàn ngồi lâu dễ gù lưng, gập cổ nhìn cần đàn. Tư thế này làm bụng bị ép và cổ căng, nên hơi ngắn đi rõ rệt. Ngồi trên ghế không tựa, hai chân chạm đất, lưng thẳng, đặt đàn sao cho bạn chỉ cần liếc mắt chứ không phải cúi đầu để thấy tay trái. Nếu đứng, dùng dây đeo đàn chỉnh cho đàn nằm ở ngang bụng.
Hai người: một hát, một đàn
Khi người đệm và người hát là hai người, cần thống nhất trước ba tín hiệu:
- Tông: nói rõ tên giọng, không nói "thấp thấp chút".
- Lặp hay không: hát điệp khúc cuối mấy lần. Thường dùng một cái gật đầu hoặc giơ tay ở câu cuối điệp khúc.
- Kết: ai ra hiệu chậm lại, chậm bao nhiêu, ai dứt trước.
Người đệm nhìn người hát, không nhìn tay mình, ở những chỗ chuyển phần. Đó là khác biệt lớn giữa người đệm quen sân khấu và người chỉ quen tập một mình.
Chọn bài tình ca hợp với hát mộc
Không phải bài tình ca nào cũng hợp với một cây đàn và một giọng hát. Vài tiêu chí giúp chọn nhanh:
| Hợp hát mộc | Khó hát mộc |
|---|---|
| Giai điệu tự đứng được, hát không nhạc vẫn nhận ra bài | Bài sống nhờ tiếng beat, tiếng synth hay đoạn nhạc cụ đặc trưng |
| Vòng hợp âm đơn giản, ít đổi giọng giữa bài | Bài đổi giọng nhiều lần, hợp âm phức tạp |
| Lời kể chuyện, có hình ảnh | Lời lặp nhiều, chỉ hợp khi có dàn nhạc đẩy cao trào |
| Âm vực vừa, cao trào nằm ở cảm xúc | Cao trào nằm ở một nốt cực cao kéo dài |
Nhiều tình khúc xưa, tình ca nhạc Trịnh, và phần lớn ballad indie đều đạt các tiêu chí bên trái. Bolero cũng hợp, với điều kiện người đệm giữ được tiết tấu bolero đặc trưng; điệu đệm đó có trong phần guitar của wiki soạn nhạc.
Một mẹo nhỏ: trước khi tập đàn cho một bài, hãy hát trọn bài đó không nhạc, chỉ vỗ tay giữ nhịp. Nếu bạn thấy bài vẫn hay, bài hợp để hát mộc. Nếu thấy thiếu thiếu, bài cần dàn nhạc hơn là cần bạn.
Bài tập: một bài, ba phiên bản
Chọn một bài tình ca bạn đã đệm được. Hát và thu lại ba lần:
- Đệm một kiểu từ đầu đến cuối.
- Theo bản đồ ở trên: rải ở phiên khúc, quạt ở điệp khúc, chậm dần ở kết.
- Như lần hai, nhưng ở câu chốt của điệp khúc cuối, dừng đàn hoàn toàn trong một câu, chỉ còn giọng, rồi vào lại.
Nghe lại cả ba. Phần lớn người tập nhận ra bản thứ ba có khoảnh khắc làm người nghe nín thở, và đó là thứ hát mộc làm được mà karaoke khó làm.
Câu hỏi thường gặp
Hát mộc là gì?
Hát mộc là hát với nhạc cụ thật đệm trực tiếp, thường là một cây guitar thùng, không dùng nhạc nền thu sẵn hay hiệu ứng. Người ta hay gọi là hát acoustic.
Làm sao để tiếng guitar không át giọng khi tự đàn tự hát?
Gảy bằng ngón tay hoặc nhẹ tay ở phiên khúc, bớt dây trầm, và đệm thưa lại ở câu quan trọng. Nếu có micro, chỉ cần micro cho giọng; guitar trong phòng nhỏ thường đủ to.
Hát ballad V-pop bản mộc có cần nâng tông cuối bài?
Không bắt buộc. Có thể thay bằng cách đệm dày hơn và hát mạnh hơn ở điệp khúc cuối. Cao trào bản mộc đến từ độ lên xuống của tiếng đàn và giọng hát.
Kết bài tình ca bản mộc thế nào cho đẹp?
Chậm dần ở câu cuối, gảy một hợp âm chủ và để ngân, hoặc lặp câu chốt nhỏ dần. Tránh dừng đột ngột ở giữa nhịp như khi tắt nhạc nền.
Học đệm guitar cho tình ca ở đâu?
Các điệu đệm cơ bản như slow, ballad, bolero đã có trong phần học guitar của wiki soạn nhạc trong cùng hệ. Bài này chỉ bàn cách vừa đàn vừa hát một bài tình ca cho thành màn trình bày.
