"Em ơi Hà Nội phố" vốn là một bài thơ rất dài của Phan Vũ (1926–2019), viết ở Hà Nội năm 1972, được nhạc sĩ Phú Quang chọn lọc một phần và phổ thành bài hát cùng tên vào khoảng giữa thập niên 1980. Bài thơ là lời một người đàn ông đi giữa phố Hà Nội mùa đông, gọi tên từng góc phố, từng mái nhà như gọi người yêu. Bài hát giữ lấy điệp ngữ "Ta còn em" và những hình ảnh phố cũ, trở thành một trong những tình ca về Hà Nội được yêu thích nhất.
Phan Vũ: người nhiều nghề
Phan Vũ là nhà thơ, đồng thời là hoạ sĩ và người viết kịch bản. Ông gắn bó với Hà Nội nhiều năm trước khi chuyển vào sống ở TP.HCM, và mất tại đây năm 2019. Dù làm nhiều việc, tên ông được công chúng nhớ đến nhiều nhất qua một tác phẩm: "Em ơi Hà Nội phố".
Điều thú vị là bài thơ này không đến với người đọc theo con đường thông thường. Theo nhiều bài viết về ông, trong một thời gian dài bài thơ chủ yếu được truyền miệng, chép tay trong giới bạn bè văn nghệ, trước khi được in và trước khi bài hát làm nó nổi tiếng.
Bài thơ: một trường ca về phố
Độ dài khác thường
"Em ơi Hà Nội phố" dài hơn rất nhiều so với một bài thơ tình thông thường, có thể gọi là một trường ca. Bài thơ đi qua nhiều con phố, nhiều mùa, nhiều ký ức, như một cuộc dạo bộ không có điểm dừng. Chính độ dài này khiến không ai có thể phổ nhạc trọn bài.
Phố là người yêu, người yêu là phố
Trong bài thơ, "em" lúc là một người con gái, lúc là chính Hà Nội. Ranh giới giữa hai nghĩa cố tình bị làm mờ. Người đọc không cần biết "em" là ai; chỉ cần thấy tình yêu với một người và tình yêu với một thành phố có thể là một.
Mùa đông và sự trơ trọi
Không khí bài thơ là mùa đông Hà Nội: phố vắng, cây trụi lá, mái nhà lặng im. Những hình ảnh như cây bàng, mái phố trong mùa đông hiện lên trơ trọi, gần như mồ côi. Nỗi cô đơn ấy không bi thảm mà trầm lặng, như người đi một mình giữa đêm lạnh và nhận ra mình vẫn còn yêu.
Phú Quang phổ nhạc
Phú Quang (1949–2021) là nhạc sĩ gắn liền với những tình ca về Hà Nội, nhiều bài phổ thơ. Chân dung đầy đủ của ông nằm ở danh mục "Nhạc sĩ tình ca". Ở đây chỉ kể về cuộc gặp giữa ông và bài thơ của Phan Vũ.
Bài hát ra đời khoảng giữa thập niên 1980, nhiều năm sau bài thơ. Năm cụ thể có chênh lệch giữa các nguồn. Phú Quang không thể dùng trọn trường ca, nên ông chọn những đoạn mang hình ảnh mạnh nhất và dựng bài hát quanh một điệp ngữ.
Điệp ngữ "Ta còn em"
Hạt nhân của bài hát là hai chữ "Ta còn em", lặp đi lặp lại, mỗi lần đi kèm một hình ảnh phố. Cách lặp này biến một bài thơ dài thành một bài hát có trục rõ ràng: người nghe không cần nhớ cả bài, chỉ cần nhớ cấu trúc "ta còn em" và những gì đi theo nó. Đây là một lựa chọn rất thông minh của nhạc sĩ.
Giai điệu thong thả, giọng tự sự
Giai điệu đi chậm, có những đoạn gần như nói, những đoạn mở ra rộng. Bài hát không có cao trào bùng nổ; nó giống một cuộc dạo phố đêm, lúc nhanh lúc chậm theo bước chân. Người hát phải kể nhiều hơn là hát.
| Khía cạnh | Bài thơ | Bài hát |
|---|---|---|
| Độ dài | Trường ca, rất dài | Chọn lọc một phần nhỏ |
| Cấu trúc | Dòng ký ức liền mạch qua nhiều phố, nhiều mùa | Dựng quanh điệp ngữ "Ta còn em" |
| Thời điểm ra đời | Năm 1972 | Khoảng giữa thập niên 1980 |
| Con đường đến người đọc | Chép tay, truyền miệng trong bạn bè một thời gian dài | Qua giọng ca sĩ, sân khấu, băng đĩa |
Bài hát và hình ảnh Hà Nội
"Em ơi Hà Nội phố" góp phần định hình một cách nhìn Hà Nội trong tình ca thập niên 1980–1990: không phải Hà Nội rực rỡ, mà Hà Nội trầm, cũ, mùa đông, có chút cô đơn. Sau bài này, nhiều tình ca về Hà Nội đi theo hướng ấy: phố cổ, hồ nước, mùa đông, hoa sữa, những góc phố quen.
Với người Hà Nội xa quê, bài hát là một cách nhớ nhà. Với người chưa từng đến Hà Nội, nó là lời mời: đi bộ một buổi tối mùa đông qua các phố cũ để tự cảm cái "ta còn em" ấy.
Hát và nghe bài này thế nào
- Đừng hát quá to. Bài hát là lời tự sự, giọng to làm mất không khí phố đêm.
- Mỗi lần "Ta còn em" một sắc thái. Điệp ngữ lặp nhiều lần; nếu hát giống nhau mọi lần, bài hát thành đơn điệu.
- Nghe nhiều giọng. Bài hát được nhiều ca sĩ thể hiện, nam lẫn nữ. Giọng nam gần với nhân vật bài thơ; giọng nữ cho bài hát một màu khác, như "em" đang trả lời.
- Đọc thêm bài thơ. Biết rằng bài hát chỉ là một phần nhỏ của trường ca giúp người nghe hiểu những câu tưởng như lửng lơ.
Thơ chép tay: một cách bài thơ sống
Câu chuyện bài thơ được chép tay, đọc cho nhau nghe trong những buổi gặp bạn bè không hiếm trong văn học Việt thế kỷ 20. Nhiều bài thơ tình nổi tiếng từng đi qua sổ tay học trò, sổ tay người lính, trước khi được in. Cách lưu truyền ấy có hai mặt. Mặt tốt: bài thơ đến với người đọc thật sự yêu nó. Mặt khó: mỗi người chép một ít khác nhau, nên văn bản có nhiều dị bản.
Với "Em ơi Hà Nội phố", khi đọc, nên tìm bản in có ghi nguồn rõ ràng, hoặc bản được chính tác giả và gia đình công nhận. Các bản lan truyền trên mạng có thể thiếu đoạn hoặc khác chữ so với bản gốc.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện "Em ơi Hà Nội phố" là bài học hay về thơ phổ nhạc: một bài thơ quá dài để hát vẫn có thể thành bài hát đẹp nếu nhạc sĩ biết chọn đúng trục. Nó cũng là câu chuyện về một bài thơ sống được nhờ bạn bè chép tay, trước khi có ai in nó.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy tìm bản in trọn vẹn bài thơ của Phan Vũ và đọc nó như một cuộc dạo phố. Sau đó nghe lại bài hát của Phú Quang và thử đoán: những đoạn nào nhạc sĩ đã chọn, vì sao những đoạn kia bị bỏ. Một buổi tối mùa đông đi bộ qua phố cổ Hà Nội với bài hát trong tai nghe sẽ hoàn thiện trải nghiệm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Em ơi Hà Nội phố của ai?
"Em ơi Hà Nội phố" là bài thơ của Phan Vũ (1926–2019), nhà thơ đồng thời là hoạ sĩ và người viết kịch bản. Bài thơ viết ở Hà Nội năm 1972, rất dài, có thể gọi là một trường ca.
Ai phổ nhạc Em ơi Hà Nội phố?
Nhạc sĩ Phú Quang (1949–2021) phổ nhạc một phần bài thơ thành bài hát cùng tên vào khoảng giữa thập niên 1980. Ông dựng bài hát quanh điệp ngữ "Ta còn em".
Bài hát Em ơi Hà Nội phố có phải toàn bộ bài thơ không?
Không. Bài thơ rất dài nên bài hát chỉ dùng một phần nhỏ, những đoạn có hình ảnh mạnh nhất. Muốn biết trọn vẹn, cần đọc bản in đầy đủ của bài thơ.
"Em" trong Em ơi Hà Nội phố là ai?
Trong bài thơ, "em" vừa là một người con gái vừa là chính Hà Nội, ranh giới giữa hai nghĩa cố tình bị làm mờ. Người đọc không cần xác định "em" là ai cụ thể để cảm được bài thơ.
Vì sao bài hát gắn với mùa đông Hà Nội?
Vì bài thơ được viết vào mùa đông và mang không khí phố vắng, cây trụi lá, mái nhà trơ trọi. Bài hát giữ lại không khí ấy, góp phần tạo hình ảnh một Hà Nội trầm và cũ trong tình ca.
